Actueel: Naar meer betekenis van sport
Koen Breedveld, lector Impact of Sport. De Haagse Hogeschool, k.breedveld@hhs.nl
Van spook naar studieobject
In 1993 bestempelde ik de vrijetijd tot het spook van de sociologie (Breedveld, K. (1993). Blijft de vrijetijd het spook van de sociologie? In: Vrijetijdstudies 11(4), 73-78). Hoe belangrijk ook in het leven mensen, in de (sociologische) wetenschap werd er aan vrijetijd en vrijetijdsbesteding nauwelijks aandacht besteed. Liever richten de sociologen hun pijlen op zwaarwichtiger klinkende thema’s als ongelijkheid, of integratie.
Die situatie is gelukkig verleden tijd. Wetenschappers zijn de afgelopen decennia gaan inzien dat zaken als ongelijkheid of integratie zich ook afspelen in de vrijetijd. Daar ‘gereproduceerd’worden, of wellicht zelfs versterkt (of afgezwakt). En dat de vrijetijd ook een veld is, een sector, een werkterrein, dat eigenstandig aandacht verdient – net zoals bijvoorbeeld het onderwijs of de gezondheidszorg.
Zeker is dat zichtbaar in de wereld van de sport. De afgelopen decennia is het sociaal-wetenschappelijke sportonderzoek in omvang en kwaliteit gegroeid. Concrete uitingen daarvan zijn de instelling, in 2002, van een instituut dat zich over deze materie ontfermt (het Mulier Instituut [www.mulierinstituut.nl]; de instelling van een Dag van het Sportonderzoek [www.dagvanhetsportonderoek.nl] in 2010; en de vorming van een groot aantal leerstoelen en lectoraten op dit terrein (Het voert te ver om een actueel overzicht te bieden van alle hoogleraren en lectoren die zich inlaten met sport. Vrijwel alle universiteiten kennen wel een of meer hoogleraren die zich met sport bezighouden. Een deel daarvan heeft zich gebundeld in het ‘watertorenoverleg’ [https://www.dewatertorensportenbewegen.nl/leden]. De meeste lectoren die zich bezighouden met sport, ontmoeten elkaar in het Lectorenplatform Sport en bewegen [https://www.sportenbeweegonderzoek.nl/].). Het sportonderzoek heeft zich ontwikkeld tot een eigenstandig onderzoeksdomein, met zoals gezegd eigen instituten en toogdagen, maar heeft zich ook genesteld in het meer mainstream (sociologische) onderzoek.
Lectoraat Impact of Sport
Het lectoraat Impact of Sport (https://www.dehaagsehogeschool.nl/onderzoek/lectoraten/impact-sport) is een concreet voorbeeld van die toegenomen onderzoeksaandacht voor sport. Aan de Haagse Hogeschool vond al langer praktijkgericht sportonderzoek plaats, met name rond de vele topsportevenementen die plaatsvonden in de stad (Bijvoorbeeld: WK hockey 2014, WK beachvolleybal 2015, EK beachvolleybal 2018, Volvo Ocean Race 2018. In aanvulling daarop kende de Haagse hogeschool al twee lectoren, een gericht op jeugdsport (Sanne de Vries), de andere op gehandicaptensport (Monique Berger).). Dat leidde, in 2019, tot de instelling van het lectoraat en de benoeming van Frank van Eekeren tot lector. Zomer 2022 nam Van Eekeren afscheid, en in 2023 nam ik zijn positie over.
Van meet af aan was voor mij duidelijk dat het lectoraat Impact ofSport over drie zaken moest gaan:
- Sport in de wijk
- Vitaal sportaanbod
- Betekenis van sport.
De gedachte erachter was niet heel complex.Om met sport van betekenis te kunnen zijn, moeten mensen bij sport betrokken zijn (als deelnemer, vrijwilliger of desnoods als toeschouwer). Om dat te realiseren heb je een vitaal sportaanbod nodig dat verleidt en mensen in staat stelt om aan sport te doen en zul je je moeten verdiepen wat de wensen en verlangens zijn van mensen ten aanzien van sport, ook zij die niet veel met sport op hebben. Daarvoor zul je de wijk moeten intrekken, de dialoog moeten aangaan. Zie het lectoraat daarmee als een kruk die leunt op drie poten. Ik licht ze een voor een toe.
Sport in de wijk
Onder sporters, de mensen die in de sport werken, leeft nogal eens het idee dat iedereen net zo sportminded is als zij zijn. Wie vindt sport nou niet leuk? Nou eigenlijk: heel veel mensen. In 2023 deed 55% van de Nederlanders van 12 jaar en ouder, dus ruim de helft, wekelijks aan sport. Voor de andere krappe helft van de bevolking gold dat ze niet of minder vaak aan sport doen. Dat hoeft natuurlijk niet te betekenen dat ze een hekel hebben aan sport. Maar het laat wel zien dat lang niet iedereen zo into-sport is, als vanuit de sport wel eens lijkt te worden gedacht. Zorgwekkend daarbij is dat die verhouding tussen wel en niet sporters al zo’n 20 jaar redelijk stabiel is. Want al in 2012 deed 50% wekelijks aan sport. In 2012 was dat al 54%.Even zorgwekkend is dat de sportdeelname onder de jeugd de afgelopen jaren eerder lijkt te zijn gedaald dan gestegen (zelfde bron).
Waarom groeit het aandeel sporters niet, terwijl we wel de mond vol hebben van gezondheid en de positieve rol van sport en bewegen in deze? Op deze eenvoudige vraag zijn vele antwoorden te geven. Over de opkomst van nieuwe verleidingen (sociale media, streamingdiensten); over de opkomst van een on-demand cultuur die haaks staat op het strak georganiseerde sportaanbod; over de achteruit kachelende motorische vaardigheden van kinderen; en over de komst naar Nederland van grote groepen burgers uit landen met een andere sportcultuur, burgers die de taal niet spreken en zich waarschijnlijk ook niet zo thuis voelen op die vele oer-hollandse voetbal- en hockeyclubs die ons land telt.
Hoe krijgen we dan toch meer mensen in beweging? Met dat doel investeren we vanuit het lectoraat in het ‘living lab’Buurtsportvereniging Moerwijk Noord (LL-BMN). Het LL-BMN is een van de vele living labs in het land. Wat deze projecten gemeen hebben, is dat ze in een open dialoog met inwoners van de wijk bezien hoe sport en bewegen een grotere plaats kan krijgen in de wijk en in het leven van de betrokkenen. Niks fancy flyers, glossies of websites lanceren, maar ‘gewoon’ met elkaar in gesprek gaan. Dat vergt veel van alle betrokkenen:inwoners, onderzoekers en beleidsmakers. Maar het leidt er wel toe dat bewoners met plannen komen waar ze echt wat aan hebben, en beleidsmakersbeter snappen hoe ze daarop kunnen inspelen. Daarmee wordt de basis gelegd om, ook onder deze doelgroep, die het veelal niet makkelijk heeft, sport en bewegen iets meer een plaats te geven in hun leven.
Vitaal sportaanbod
Nederland is het land van verenigingen en vrijwilligers! In geen ander land in Europa zijn er zoveel mensen lid van een sportclub, en als vrijwilliger daarin actief, als in Nederland. 29% van de bevolking van 6 jaar en ouder is lid van een van de 22.000 sportclubs die Nederland telt. 9% van de Nederlanders zet zich als vrijwilliger in voor zijn of haar sportclub. Dat zijn mooie cijfers, en met recht iets om als land trots op te zijn.
De andere kant van het verhaal is ook dat het aantal leden van sportclubs de afgelopen twintig jaar, ondanks een groei van de bevolking van 10% (van 16,2 in 2003 naar 17,8 in 2022), met 3% is gedaald (van 4,6 miljoen in 2003 naar 4,5 in 2022). In die periode zagen van de twintig grotere bonden, er zeven hun ledentallen stijgen (o.a. atletiek, hockey, toerfietsen). Dertien zagen hun ledental dalen: tennis bijvoorbeeld met 10%, zwemmen en volleybal met 20%, en badminton met35%. Dat wil niet zeggen dat die bonden niet hard werken of geen slimme ideeën hebben, maar tot nieuwe leden leidt dat niet vanzelf.
En verenigingen merken dat ook! Tussen 2009 en 2023 steeg het aandeel verenigingen dat (zeer) somber is over de toekomst van 6% naar 16%. Het aandeel verenigingen dat de toekomst met vertrouwen tegemoet treedt, daalde in die periode van 49% naar 37%. Verenigingen kregen in die periode te maken met steeds complexere wet- en regelgeving, met consumentisme onder hun leden, en met bijkomende maatschappelijke uitdagingen (veilig sportklimaat, nieuwe doelgroepen). Daar het hoofd aan bieden, is voorwaar geen makkelijke opgave. Geen wonder dus dat verenigingen soms met de handen in het haar zitten en soms ook het loodje leggen.De grotere clubs vinden in die steeds complexere wereld veelal wel hun weg, al dan niet geholpen door verenigingsmanagers of andere vormen van ondersteuning. Maar hoe vergaat het die andere 80 à 90% van onze sportclubs? Hoe houden we die vitaal en daarmee ons sportaanbod betaalbaar? En wat betekenen andere sportaanbieders, foundations zoals die van Cruyff en Krajicek, maar ook commerciele bedrijven als Basic-Fit of Optisport (zwembaden o.a.) om mensen aan het sporten te krijgen en te houden? Die ontberen weliswaar een vrijwilligers-context, maar bereiken wel de doelgroepen waar verenigingen moeite mee hebben!
Betekenis van sport
En daar draait het uiteindelijk om: om meer mensen te betrekken bij sport, in welke rol dan ook. Liefst actief natuurlijk, door zelf te sporten, maar anders in andere rollen (als vrijwilliger of als toeschouwer). Het onderzoek wat dat de maatschappij oplevert, vordert ondertussen gestaag. Het consortium van economen dat die materie bestudeert, becijfert dat iedere in sport geinvesteerde euro, 2,76 euro oplevert aan o.a. besparingen op gezondheidskosten, betere leerprestaties en minder ziekteverzuim. Zelfs als daarin rekening wordt gehouden met bijvoorbeeld blessures. Toch staat ook dit onderzoek nog in de kinderschoenen. De genoemde 2,76 euro houdt bijvoorbeeld nog geen rekening met zaken als het plezier dat mensen met het sporten beleven, de sociale contacten die ze daar op doen (cohesie!) of de waarde van vrijwilligerswerk. Voorwaar niet de onbelangrijkste aspecten van sport. Daar ligt nog werk te doen!
Werk aan de winkel is er ook als het gaat om de maatschappelijke betekenis van topsport en topsportevenementen in kaart te brengen - en waar mogelijk te vergroten. En dat is nodig ook. Want hoewel Nederlanders nog steeds vooral de positievekanten zien van topsport ( passie/enthousiasme, plezier/blijdschap, verbondenheid/saamhorigheid, trots/oranjegevoel), sijpelden de afgelopen jaren in de media met name ook berichten door over onoorbare praktijken in de topsport (o.a. bij turnen, triathlon,
hockey, zwemmen, betaald voetbal). Die berichten doen vragen rijzen of topsport wel die mooie, glinsterende wereld is waar het vaak voor wordt gehouden, en werpen licht op het feit dat sport in zijn algemeenheid ook donkere zijden kent. Sport kan ook, veelal onbedoeld, uitsluiten, of mensen die er minder bedreven in zijn, nerveus maken. Aan sport is ook wedden verbonden, met match-fixing en gokverslaving tot gevolg, of dopinggebruik dopinggebruik, om nog maar een andere duistere praktijk te benoemen.
Voor het lectoraat zijn dat grote thema’s, die we niet allemaal kunnen en willen oppakken. De energie van het lectoraat zal de aankomende jaren vooral gaan naarhet in kaart brengen van de maatschappelijke betekenis vansportevenementen via het door Zon MW gefinancierde Moves-programma. En verder zullen we in kaart blijven brengen, benoemen en uitdrukken in getallen en verhalen, wat de betekenis is van sport-in-de-wijk, van het lid zijn van een sportclub, of van het verrichten van vrijwilligerswerk in de sport. Zo maken we de maatschappelijke betekenis zichtbaar en concreet, en voorkomen we dat dit stukje vrijetijd als een spook blijft rondwaren in onderzoek en beleid.
