De grootste drempels zitten in je hoofd

Daten, uitgaan, seks en relaties maken voor velen een belangrijk deel uit van hun vrije tijd, al was het maar uren rondhangen op Tinder en Grinder. Maar wat als je door een beperking niet zomaar past in het standaardplaatje van het populaire Tinder-profiel? Als je moeilijk uit kunt gaan, de club niet in kan, of moeilijk contact legt, hoe ontmoet je dan potentiële dates of partners? Ik vroeg het mensen met uiteenlopende beperkingen en volgde hun verhalen op podcasts en websites.

Jacqueline Kool is onderzoeker, adviseur en belangenbehartiger op het terrein van Disability Studies. Ze schreef in 2022 het boek ‘Vensters op het mooie leven. Levenskunst vanuit het perspectief van Disability Studies’.

Niet vanzelfsprekend

Seksualiteit en beperking zijn geen vanzelfsprekende combinatie. Mensen met beperkingen worden niet zomaar gezien als potentiële date of geliefde, of als seksueel wezen. Slechts 13% van de mensen met een beperking of chronische aandoening is tevreden met hun seksleven, blijkt uit onderzoek van Rutgers en Agis uit 2007. De behoefte aan ontmoetingen, intimiteit, seks en erotiek is voor mensen met beperkingen niet anders dan voor mensen zonder beperkingen. Maar er zijn nogal wat drempels te overwinnen. "Zonde,” zei hoogleraar seksuologie Ellen Laan in RTL Magazine online (24-5-2018), "want goede seks heeft veel gezondheidsvoordelen: de genegenheid, het geluksgevoel, dat je gezien wordt, gekoesterd.”

Ik heb meer schijt aan wat anderen denken. Alleen tijdens een zielige scene in een stille bioscoop denk ik nog wel: oh nee, nu geen spasme! (Frank)

"Waarom is het eigenlijk zo lastig om er een sprankelend seksleven op na te houden als je een beperking hebt?” vraagt Xandra Koster zich af op One World in het artikel ‘Mensen met een rolstoel willen ook seks’ (1-10-2021). Het lijkt voor de hand liggend om die oorzaak vooral te zoeken in de beperking zelf. En natuurlijk is dat een deel van het verhaal. Als je spastisch bent, is het lastig masturberen, en soms spannend om te gaan vrijen. Pijn of vermoeidheid hebben invloed op je seksuele leven. Als je afhankelijk bent van zorg, of in een zorginstelling leeft, is privacy een schaars goed. En waar vind je de moed om je zorgverleners duidelijk te maken dat je verlangt naar intimiteit en ondersteuning nodig hebt?

Dat raakt een tweede knelpunt. We praten er niet over, ook professionals laten het onderwerp graag rusten. In de podcast Sexual Healing #3 Daten en seksualiteit (16 mei 2022), vertellen Jeanette en Tim dat in het speciaal onderwijs dat zij volgden, geen enkele aandacht werd besteed aan seksuele voorlichting. Indirect is dan de boodschap: dat is niet voor jou weggelegd. Bovendien leven we in een beeldcultuur, die vooral de plaatjes toont van ‘perfecte’ lichamen. Vrijwel niemand voldoet aan die ideaalbeelden, maar mensen met beperkingen kunnen dit extra voelen. Ook dat beïnvloedt je zelfbeeld.

Als het onderwerp al ter sprake komt, gaat het over de problemen en zelden over plezier. Aandacht voor genderzaken of LHBTI+ is helemaal buiten blikveld. "Want je hebt al een beperking, dan kun je toch niet ook nog tot de lhbt-doelgroep behoren?” verzucht Koster.

Mensen met een beperking leven soms (groten)deels in aparte circuits: speciaal onderwijs, zorginstellingen, revalidatie, sociale werkvoorziening. Daardoor komen mensen met en zonder beperking elkaar niet vanzelfsprekend tegen als medeleerling, collega, docent, of in de buurtsuper. Dat belemmert spontane ‘crushes’.

Drempels en afwijzingen

Een logische plek als je contact zoekt, zijn datingsites. "Ronduit ingewikkeld”, zegt Evert. "Hoe en wanneer breng je je handicap ter sprake? Doe maar gelijk op je profiel, denk ik inmiddels, dan heb je dat maar gehad. Mensen die reageren, hebben dan echt interesse.” Jeanette is opgehouden met online daten: "Te veel afwijzing of mannen die mijn handicap als fetisj zien. Datingsites zijn echt heel slecht voor je zelfvertrouwen. Mensen moeten me toch eerst leren kennen. Feestjes zijn ideaal, maar dan moet je wel uitgenodigd zijn.” Tim probeerde speeddaten. Ook dat voelde niet goed. "Je denkt toch steeds: I’m the odd one here…” Online daten kan ook risico’s hebben, bijvoorbeeld als je een licht verstandelijke beperking hebt en moeilijk kan inschatten wat de intenties van de ander zijn. Het uitgaangsleven kent letterlijke drempels. Evert: "Kroegen en clubs zijn vaak totaal niet toegankelijk voor rolstoelers of als je slecht ter been bent. En het is moeilijk manoeuvreren in die drukte. Je kunt oogcontact maken, maar moet afwachten of die ander op jou afkomt.”

Ali is slechtziend. Als ze uitgaat met vriendinnen, op zoek naar een date, speelt duistere sfeerverlichting in kroegen haar parten. "Ik mis het eerste oogcontact: je glimlacht, je spot rond. Dat spel van verleiden heb ik nooit mee kunnen krijgen. Dat schiet niet op bij flirten.” Als een man aan de bar een drankje aanbiedt, heeft ze geen idee of het een griezel is die iedereen de kleren van het lijf kijkt of de man van haar dromen. Haar vriendinnen moeten dan tippen. Wies flirt graag. "Ik ben wel een verleidster. Geintjes maken, even aanraken, blikken uitwisselen, zoenen… Bij een eerste afspraak weten mensen niks over mijn chronische ziekte. Als iemand voorstelt te gaan wandelen, denk ik: Ja leuk, maar wat als ik na een paar kilometer strand? En dat gebeurt dan precies. Ik vind het moeilijk om dat te laten merken, zeker als het een heel leuke vrouw is.”

Ik vond flirten ingewikkeld. Ik dacht gelijk: hou toch op, ik maak me hier bespottelijk. (Edith)

Positieve ervaringen: Schijt aan wat anderen denken

Edith vond flirten ingewikkeld. "Ik dacht gelijk: hou toch op, ik maak me hier bespottelijk.” Ze denkt dat dat met haar handicap samenhangt. "Denken kan ik goed, daarmee kan ik de wereld aan. Maar het lijf heb ik lang links laten liggen.” Inmiddels heeft ze er lol in. "Ik merk dat het werkt, niet flirten om het flirten, maar gewoon een kletspraatje maken. Een open houding. Ik ben minder bezig met wat die ander denkt, of dat ik zit te blaten.” Ze ontdekte ook ‘ecstatic dance’, een vrije vorm van dansen, die vooral draait om connectie met jezelf en anderen. Edith: "Er wordt geen alcohol geschonken, dus geen dronkenlappen die over je heen hijgen of je wel seks kan hebben. De sfeer is open en inclusief. Het heeft me echt goed gedaan.” Ze heeft inmiddels een fijne relatie.

Franks eerste zoen was in het tv-programma The Undateables. Hij twijfelde over het programma, maar dacht: "Fuck it, ik doe het gewoon!" Frank was onzeker. Hoe keken meisjes naar zijn handicap? Kun je zoenen als je spasmen hebt? Hij was nieuwsgierig, maar zag zichzelf niet als 'seksueel wezen'. The Undateables leverde hem zijn eerste dates op, maar vooral een zelfverzekerdheid boost. "Het was de start van mijn seksuele ontwikkeling. Ik kreeg zoveel positieve reacties, op Facebook, op straat. Ik zag mezelf ineens als seksueel wezen. Blijkbaar had ik de bevestiging nodig dat meisjes door de handicap heen kunnen kijken." Hij bleef daten, ging Tinderen en kreeg kortstondige relaties, seksuele ervaringen en een lange relatie. "Je ervaart het leven, je leert. Ik voel me nu comfortabeler in meer omgevingen, heb meer schijt aan wat anderen denken.”

Soms is het verlangen naar intimiteit en seks niet in de eigen leefsfeer op te lossen. Sommigen zoeken die ervaring van via sekswerkers of seksverzorgers. Anderen experimenteren met tantra of ander lichaamswerk. Evert: "Het heeft een wereld aan intimiteit en zelfvertrouwen opgeleverd!”

Drempels in je hoofd

Hiermee raken we een essentieel punt: praktische belemmeringen zijn lastig, maar de grootste hobbel zit in je eigen hoofd. Voel je zelfvertrouwen genoeg om te flirten? Voel je je waard om lief te hebben? Vaak afgewezen worden op je handicap, bouwt een muurtje tussen jou en anderen, vertellen Jeanette en Tim. In de zoektocht naar seksuele identiteit, is de grootste uitdaging je vrijer te gaan voelen, je leren uiten, contact durven maken. Evert: "Als ik zelf niet comfortabel ben met mijn handicap, hoe moet een ander dat dan zijn?”

Wat helpt daarbij? De reacties daarop zijn eenduidig: dat mensen met beperkingen veel meer zichtbaar zijn, op straat, tv, social media en feesten. Anders blijft ‘valide’ de norm en beperking de afwijking. ‘Validisme’ noemt Yvette den Brok dit, bijvoorbeeld in haar boek Validisme en gender (2005) in navolging van het Engelse begrip ableism: discriminatie, marginalisering en stigmatisering van mensen met een beperking. Jeanette: "Doordat we zo onzichtbaar zijn, blijven mensen ons zien als een soort aliens. Hoe moeten ze ons dan zien als seksuele wezens?! We moeten gewoon bij het reguliere alles gaan horen.”

NB Voor zover hun verhalen niet al gedeeld zijn op social media, zijn de namen van de mensen die aan het woord komen, geanonimiseerd.

Bronnen

• Jacqueline Kool (2020), Eros in de kreukels. Verhalen van lijven, leven en lust in de kreukelzone. MK Publishing.
• Jacqueline Kool (2020). Durf het liefdespad op te gaan. Support Magazine, 4-10-2019.
• 2Doc documentaire Sexual Healing, regie Elsbeth Fraanje (2022).
• ABCDate (www.abcdate.nl) voor veilige contactbemiddeling en hulp bij daten voor mensen met een verstandelijke beperking.