Van Gogh als kompas: hoe Brabant zijn beroemdste zoon inzet voor een regeneratieve toekomst
Tijdens de Adventure Conference aan Breda University of Applied Sciences hield Bert Smit, Bijzonder Lector voor Van Gogh Homeland, een gedreven pleidooi voor Van Gogh als leidraad voor regeneratieve gebiedsontwikkeling. Zijn boodschap: de zorgen die de schilder anderhalve eeuw geleden had over industrialisering, natuur en gemeenschap, zijn actueler dan ooit — en zijn nalatenschap blijkt een verrassend krachtig instrument om Brabant opnieuw in te richten.
Een schilder met een boodschap
Van Gogh wordt wereldwijd gevierd om zijn schilderijen, maar volgens Bert Smit zit zijn relevantie voor Brabant ergens anders: in wat hij zag, en wat hem zorgen baarde. Van Gogh werd geboren en groeide op in Zundert als zoon van een dominee. Als jongeman trok hij door het Brabantse land, onder meer langs de wilgenlanen in Etten-Leur en langs de watermolens bij Nuenen (niet ver van Eindhoven) waar enkele van zijn vroege werken ontstonden.
Wat hij onderweg zag, greep hem aan. Smit: "Hij zag mensen wegtrekken van het platteland naar de stad door de industriële revolutie, en hun leven veranderde ingrijpend. Hij had het gevoel dat dat niet per se een goede ontwikkeling was." Van Gogh schilderde het landschap, het boerenleven en de mensen die hij tegenkwam — niet gebruikelijk in zijn tijd, toen kunstenaars zelden oog hadden voor gewone arbeiders en akkers. In zijn talrijke brieven aan zijn broer Theo en zijn oom is te lezen hoe bezorgd hij was over wat de industriële en maatschappelijke vooruitgang deed met de relatie tussen mens, natuur en gemeenschap.
Precies daarin, zegt Smit, schuilt de actualiteit van Van Gogh. "Als je 150 jaar teruggaat naar de tijd van Van Gogh en kijkt wat er sindsdien in Brabant is veranderd, hoe we zijn gaan leven, hoe we de natuur hebben veranderd, hoe we ons vervoeren, hoe we in steden wonen, dan is de vraag: is dat ook waar we de komende 150 jaar mee door willen gaan?"
Die vraag is volgens hem niet retorisch. Brabant loopt letterlijk tegen grenzen aan: ruimtegebrek, een kwetsbare waterkwaliteit, en een klimaat dat van uiterste naar uiterste slaat. "We zitten aan het einde van een delta. We zijn gewend aan veel water dat zo snel mogelijk naar zee moet. Nu hebben we droogtes, en dan weer extreme regenval. Dat verandert de manier waarop we naar ons landschap kijken en hoe we onszelf organiseren."
Om die reden faciliteert Van Gogh Homeland, gesprekken over hoe Brabant er over 150 jaar uit zou moeten zien: met de tijd van Van Gogh als spiegel. Wat was er goed aan die tijd, wat niet, en wat is de moeite van het behouden waard?
Van marginale attractie naar beweging
Die gesprekken zijn niet toevallig ontstaan. Rond 2010 kreeg Amsterdam voor het eerst te maken met wat we nu overtoerisme noemen - de term bestond toen nog niet - maar het fenomeen wel. Miljoenen bezoekers stroomden naar het Van Gogh Museum, terwijl Brabant, zijn geboortegrond, nauwelijks werd bezocht. Een handvol geïsoleerde erfgoedlocaties trok destijds samen zo'n 50.000 bezoekers per jaar tegenover de zo'n 3 miljoen die het museum in Amsterdam ontving.
Dat contrast zette mensen aan het denken over hoe landschap, water, landbouw en erfgoed anders georganiseerd zouden kunnen worden. Een tweede aanjager volgde in 2015, het jaar waarin Van Goghs sterfjaar 100 jaar geleden was. De Van Gogh Sites Foundation bundelde de krachten van de lokale musea en samen met vele partners organiseerden zij een succesvol Van Gogh jaar. Kunstenaar Daan Roosegaarde kreeg in dat jaar de gelegenheid om een fietspad te ontwerpen dat 's nachts oplicht als een sterrenhemel, geïnspireerd op De sterrennacht. Het pad ligt er nog altijd en is vooral in het donker een belevenis.
Volgens Smit was dat een kantelmoment. "Zodra je Van Gogh tot leven brengt, worden lokale partijen actief. Er is opeens iets om in te investeren, iets om van te leren, iets om mensen naartoe te trekken." Van Gogh bleek een verbindende factor tussen groepen die voorheen amper met elkaar spraken: natuurorganisaties, boeren, gemeenten. "Als je een workshop organiseert en zegt: we willen bedenken hoe Van Gogh ons hierbij kan helpen; dan zegt iedereen ja. Niemand is tegen Van Gogh." Ook bij overheden en politici werkt die naam als deuropener, vertelde Smit met een glimlach: "Als ik bel en zeg dat ik bijzonder lector Van Gogh Homeland ben en hun kennis, netwerk of ideeën nodig heb, zegt niemand nee."
Van Gogh National Park: een groeiend netwerk
Die energie kreeg uiteindelijk naast Van Gogh Sites Foundation, een structurele vorm in Van Gogh National Park, dat werd ondergebracht in een eigen stichting (www.vangoghnationaalpark.nl). Mogelijk gemaakt door een wetswijziging die het toestaat om een gebied al de status "nationaal park" te geven zolang het de ambitie heeft om uit te groeien tot een volwaardig natuurgebied — mits de voortgang zichtbaar wordt gemaakt. Natuurorganisaties, waterschappen, musea en destinatiemarketingorganisaties grepen die kans aan.
Het resultaat: een netwerk van inmiddels zo'n tachtig samenwerkende organisaties, dat een kwart tot een derde van de provincie beslaat. Binnen dat gebied liggen 46 Van Gogh-monumenten, meerdere erfgoedmusea, vijftig natuurgebieden en één nationale parkstad Breda. De rivieren en de delta vormen daarbij het hart van het verhaal: gezonde bodem en water als basis waarop gemeenschappen en biodiversiteit kunnen floreren.
Wat het park volgens Smit onderscheidt, is de manier waarop het is gegroeid: niet van bovenaf opgelegd, maar van onderop. "Als je iets te bieden hebt, ben je lid van het team." Wie zich aansluit, onderschrijft de waarden en mag het logo voeren; een lichte, uitnodigende vorm van samenwerking die volgens Smit essentieel is gebleken voor het draagvlak.
Concrete initiatieven binnen het park illustreren hoe breed dat samenspel is:
- Landschapskunst op de grens van Etten-Leur en Zundert, die het hele seizoen doorgroeide tot een levend "schilderij" van zonnebloemen — inmiddels weer verdwenen, maar exemplarisch voor hoe kunst en landschap samenkomen.
- Breda als National Park City, waar bewoners en ondernemers actief worden aangemoedigd om buurten te vergroenen net als stedenbouwkundige keuzes voor de groene groei van de stad.
- Van Gogh Experience in Etten-Leur, rond de oude kerk waar Van Goghs vader predikant was — een plek die inzicht geeft in zijn jeugd en vorming als kunstenaar.
- De Wandelstarter, recent bekroond met een internationale duurzame-bestemmingsprijs, met als kernidee dat het volgende avontuur al op de eigen drempel begint. Geen vliegreis nodig: pak de wandel- of fietsroute die al voor de deur ligt.
- Zo'n 1.000 kilometer nieuwe hagen en poelen, worden aangelegd om agrarisch land beter beloopbaar en fietsbaar te maken, water vast te houden en de druk op kwetsbare natuurgebieden te verlichten.
Regeneratief in plaats van duurzaam
Smit maakte tijdens zijn lezing nadrukkelijk onderscheid tussen duurzaam en regeneratief toerisme. Waar duurzaamheid vooral draait om schade beperken, gaat regeneratie een stap verder: een plek moet er beter uitkomen dan hij begon. "Regeneratief toerisme kijkt verder dan duurzaam toerisme: het maakt de plek beter dan toen je aankwam." En die verantwoordelijkheid ligt volgens hem niet primair bij de toerist. "Wat we toeristen toestaan om te doen, dat bepalen we lokaal. Dat is ons speelveld, en daar kunnen we grenzen aan stellen."
Om dat te laten slagen moeten volgens hem drie dingen samenkomen: netto-positieve impact, gebiedsgerichte actie en gemeenschapsbetrokkenheid, gekoppeld aan een ecologisch wereldbeeld. Toerisme is daarbij nooit een doel op zich, benadrukte hij, maar moet de bredere doelen van gemeenschapsontwikkeling en ecologisch herstel versterken — niet ondermijnen.
Interessant is ook zijn analyse van waar verandering vandaan komt. Aan de hand van het bekende drie-horizonnenmodel, waarin nieuwe, regeneratieve initiatieven zich geleidelijk ontwikkelen naast het bestaande systeem, stelde Smit dat het vaak niet technologie is die de doorslag geeft, maar beleid. "Het zijn beleid en regelgeving die de derde horizon laten ontstaan en in leven houden. Al die goede regeneratieve initiatieven blijven alleen bestaan als je ze beschermt, voedt en met elkaar verbindt." Precies dat gebeurde volgens hem bij het Van Gogh National Park: een wetswijziging die ruimte bood, gecombineerd met tachtig partijen die bereid waren om samen op te trekken.
Niet alleen de plek, ook het hoofd
Wat Smit misschien nog het meest aan het hart lijkt te gaan, is dat regeneratieve ontwikkeling niet stopt bij fysieke ingrepen aan het landschap. Uit zijn eigen promotieonderzoek trok hij een belangrijke les: het draait niet alleen om het veranderen van individuele toeristen, één voor één. "Ik ontdekte dat het meer verschil maakt om niet elke toerist apart te veranderen, maar de partijen aan de aanbodkant – ondernemers en beleidsmakers- want zij bepalen wat voor de toerist mogelijk is en wat niet." Wie ervaringen ontwerpt, moet dus niet alleen nadenken over wat memorabel en betekenisvol is, maar ook over het bijstellen van wat mensen als normaal beschouwen.
Aan het einde van zijn lezing werd Smit persoonlijker. Op de vraag waar voor hem persoonlijk de verbindende kracht van Van Gogh vandaan komt, antwoordde hij dat het zit in de woorden, niet alleen de schilderijen. "Van Gogh schreef zo'n duizend brieven, die je gewoon kunt lezen: je kunt ze zelfs aan AI voorleggen en ermee 'in gesprek' gaan, met zijn eigen waarden en ideeën als uitgangspunt[1]. Wat hij schreef over samenleving en natuur, dat is precies wat veel beleidsmakers vandaag ook voelen. We moeten onze kiezers bewust maken van wat er de komende dertig tot vijftig jaar moet gebeuren om deze plek leefbaar te houden — en dat lukt niet binnen een termijn van vier jaar." Die langetermijnblik, zei hij, is wat beleidsmakers in Van Gogh herkennen — en waarom zijn nalatenschap zo goed werkt als gemeenschappelijke taal.
Tot slot, met een knipoog naar Van Goghs eigen worsteling, gaf Smit de zaal een laatste advies mee voor wie zich met regeneratieve ontwikkeling bezighoudt: geduld hebben, jezelf niet gek laten maken door frustratie over hoe langzaam het soms gaat — "niet, aan het eind, je eigen oor eraf snijden." Het juiste moment afwachten om weer een stap te zetten, zei hij, is uiteindelijk gezonder en effectiever dan alles tegelijk willen forceren.
Dit artikel is gebaseerd op de keynote van Bert Smit, Bijzonder Lector Van Gogh Homeland aan Breda University of Applied Sciences, tijdens de Adventure Conference, aangevuld met de vraag-en-antwoordsessie na afloop.
