Erfgoed als fundament voor brede welvaart in Fryslân: het voorbeeld van Parklandschap Trynwâlden

In het hart van Friesland ligt een gebied dat rijk is aan cultuurhistorisch en natuurlijk erfgoed: de Trynwâlden. Deze regio, gelegen ten oosten van Leeuwarden, herbergt een unieke concentratie van adellijke buitenplaatsen, historische dorpen en waardevolle natuurgebieden. Toch blijft het toeristisch potentieel van dit parklandschap grotendeels onbenut. Met het project ‘Parklandschappen Trynwâlden’ slaan het Fries Erfgoed Collectief (FEC), Centre of Expertise in Leisure, Tourism & Hospitality (CELTH) en diverse regionale partners de handen ineen om van Trynwâlden een bewuste bestemming te maken voor bewoners, bezoekers en bedrijven. In dit artikel lichten we de achtergrond en opzet van het project toe en delen we de eerste resultaten van het eerste werkpakket: bestemmingsonderzoek.

De Trynwâlden is een regio met een uitzonderlijke landschappelijke en culturele rijkdom. De zeven dorpen – vernoemd naar de zonen van de legendarische Tryntsje – liggen op een zandrug die zich uitstrekt van het noordoosten tot het oosten van Leeuwarden. De omgeving kenmerkt zich door een afwisseling van bossen, veenmoerassen, weilanden en historische buitenplaatsen zoals Stania State, De Klinze, Heemstra State en Park Vijversburg. Deze erfgoedensembles zijn nauw verweven met het omliggende cultuurlandschap en natuurgebieden zoals De Grote Wielen en het Bouwepet. Toch is de toeristische infrastructuur in het gebied beperkt. Veel erfgoedlocaties zijn niet of slechts beperkt toegankelijk voor het publiek. Er ontbreekt een samenhangende bezoekersbelevenis, het aanbod aan overnachtingsmogelijkheden is schaars, toegankelijkheid van horeca is beperkt en de samenwerking tussen gebiedspartijen is gefragmenteerd. Tegelijkertijd is er een groeiende behoefte aan betekenisvolle, duurzame en inclusieve bestemmingen – een behoefte waar Trynwâlden met haar unieke kwaliteiten uitstekend op kan inspelen maar momenteel de structuur, zichtbaarheid en samenwerking om deze rol waar te maken mist.

De urgentie van het project

Naast dat er een behoefte voor bewuste bestemmingen ligt, neemt de druk op het Friese erfgoed toe. Historische buitenplaatsen kampen met exploitatieproblemen, klimaatverandering bedreigt het groene erfgoed, en jongere generaties voelen zich steeds minder verbonden met het culturele landschap. Dit project biedt een concreet handelingsperspectief om deze uitdagingen aan te pakken en het gebied toekomstbestendig te maken. Samen met initiatiefnemer het Fries Erfgoed Collectief werkt CELTH aan het onderzoek voor het ‘Parklandschap Trynwâlden’ als een bewuste bestemming voor bewoners, bezoekers en bedrijven. De focus ligt op het versterken van de gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde van het cultuurlandschap en de gastvrijheidssector. Het project sluit nauw aan bij het Provinciale Erfgoedbeleid 2025–2028 (Provincie Fryslân, 2024) en Agenda Bewuste Bestemmingen (CELTH, 2022).

Samenwerking tussen FEC en CELTH

Het Fries Erfgoed Collectief (FEC) is de initiatiefnemer van het project en vervult een centrale rol als verbinder tussen erfgoedwaarden en maatschappelijke opgaven. Vanuit de overtuiging dat erfgoed een fundament kan vormen voor brede welvaart, werkt FEC aan een gebiedsperspectief waarin cultuurhistorie, natuurwaarden en gastvrijheid op een integrale manier samenkomen. Daarbij richt FEC zich niet alleen op het behoud van erfgoed, maar ook op het vergroten van de maatschappelijke betekenis ervan voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Concreet ontwikkelt FEC een uitvoeringsgericht plan voor het parklandschap Trynwâlden, inclusief een kansenkaart die de beleefbaarheid van de landschapsparken inzichtelijk maakt. Daarnaast stimuleert FEC de samenwerking tussen erfgoedeigenaren, natuurorganisaties, overheden en ondernemers,. Als aanjager en uitvoerder van het overkoepelende project zorgt FEC ervoor dat de inzichten uit het onderzoek van CELTH daadwerkelijk landen bij de betrokken praktijkpartners. Vanuit het FEC werkt directeur bestuurder dr, ing. Els van der Laan-Meijer aan dit project.

CELTH vervult binnen dit project de rol van kennispartner en draagt bij aan de ontwikkeling van Trynwâlden als bewuste bestemming. Vanuit de Agenda Bewuste Bestemmingen richt CELTH zich op het versterken van het organiserend vermogen en het vrijetijdsaanbod in toeristische regio’s. In Trynwâlden vertaalt zich dat naar het stimuleren van synergie tussen erfgoedlocaties en de gastvrijheidssector, het bevorderen van regeneratief toerisme en een circulaire gastvrijheidseconomie, en het opzetten van een duurzaam partner-ecosysteem. Ook CELTH laat zich hierbij inspireren door het gedachtegoed van de National Trust, met als doel om erfgoed toegankelijker, weerbaarder en waardevoller te maken voor een breed en divers publiek. Door praktijkgericht onderzoek, samenwerking met onderwijs en het ontwikkelen van toepasbare inzichten draagt CELTH bij aan de transitie naar bewuste, toekomstbestendige bestemmingen – in Friesland en daarbuiten. Vanuit CELTH werken onderzoekers dr. Sarike van Slooten en Nazli Kurupinar aan dit project in samenwerking met Wesley Put – van den Beemt vanuit Breda University of Applied Sciences.

Het project Parklandschappen Trynwâlden

Het project sluit aan bij het Provinciale Erfgoedbeleid 2025–2028 en de Agenda Bewuste Bestemmingen van CELTH. Het doel is om het parklandschap Trynwâlden te ontwikkelen tot een bewuste bestemming, waarin erfgoed, natuur en gastvrijheid elkaar versterken. Het project bestaat uit vijf samenhangende werkpakketten die gezamenlijk bijdragen aan een diepgaand inzicht in het gastvrijheidsdomein van Trynwâlden. Allereerst richt het bestemmingsonderzoek zich op het analyseren van het huidige toeristische aanbod en het definiëren van de betrokken gebiedspartijen. Vervolgens wordt in het bezoekersonderzoek de ervaring van bezoekers in kaart gebracht, onder andere via methoden zoals ‘Visitor Journey Mapping’. Parallel daaraan onderzoekt het bewonersonderzoek hoe bewoners de leefkwaliteit en beleving van hun omgeving ervaren.

Ook wordt er gekeken naar de rol van lokale bedrijven en erfgoedlocaties in het bedrijvenonderzoek, waarbij hun behoeften en samenwerkingsmogelijkheden centraal staan. Tot slot worden alle inzichten samengebracht in een ontwikkelplan dat gericht is op het versterken van het gastvrijheidsdomein en het positioneren van Trynwâlden als een bewuste bestemming. In dit artikel zoomen we in op de resultaten van het bestemmingsonderzoek, dat in de periode maart tot augustus 2025 is uitgevoerd.

Het eerste werkpakket binnen het project ‘Parklandschappen Trynwâlden’ richtte zich op het bestemmingsonderzoek: het in kaart brengen van het huidige toeristisch-recreatieve aanbod en de betrokken gebiedspartijen. Samen vormen deze het gastvrijheidsdomein. De hoofdvraag ‘Hoe ziet het huidige gastvrijheidsdomein van Trynwâlden eruit?’ werd onderzocht aan de hand van twee deelvragen gericht op het huidige toeristisch product en de rol van betrokken gebiedspartijen. Hiervoor zijn drie methodes toegepast: Heneghans’ 5 A’s, een SWOT-analyse, en Stakeholder Mapping.

De eerste methode volgt het raamwerk van ‘Heneghan’s 5 A’s’. Dit model biedt een helder kader voor het analyseren en plannen van toeristische ontwikkeling. De vijf bouwstenen zijn: Attracties, Toegankelijkheid, Faciliteiten (Amenities), Accommodaties en Activiteiten. Deze elementen zijn nauw verweven: indrukwekkende attracties zonder goede bereikbaarheid of voorzieningen trekken weinig bezoekers, en accommodaties verliezen waarde zonder activiteiten. Het optimaliseren van alle vijf componenten, gecombineerd met een sterke marketingstrategie, is cruciaal voor duurzaam toeristisch succes. Zo vergroot het model niet alleen de zichtbaarheid van een bestemming, maar helpt het ook kansen voor verbetering en groei te identificeren.

De tweede methode is een SWOT-analyse van de bestemming. Dit strategische instrument brengt Sterktes, Zwaktes, Kansen en Bedreigingen in kaart. Sterktes en zwaktes richten zich op de interne omgeving (zoals erfgoed, faciliteiten en infrastructuur), terwijl kansen en bedreigingen de externe factoren omvatten (bijv. politieke, economische en ecologische ontwikkelingen). Voor bestemmingsontwikkeling is een SWOT-analyse waardevol omdat het de potentie van een gebied blootlegt en richting geeft aan strategische keuzes. Bovendien biedt het inzicht in samenwerkingsmogelijkheden tussen gebiedspartijen, wat bijdraagt aan duurzame en haalbare planvorming.

De derde methode is stakeholder mapping. Deze visuele techniek brengt alle betrokken partijen overzichtelijk in kaart op basis van hun belang en invloed. Het biedt inzicht in verschillende belangen en helpt gerichte communicatiestrategieën te ontwikkelen: wie informeer je, wie betrek je actief? Zo voorkomt het conflicten, stimuleert transparantie en creëert draagvlak voor besluitvorming. Daarnaast toont het waar samenwerkingspotentieel ligt en hoe stakeholders kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van het gastvrijheidsdomein van de bestemming.

Deze methodes zijn uitgevoerd op basis van deskresearch en observaties. Wat betreft de deskresearch zijn er diverse academische en publieke bronnen geraadpleegd op het gebied van ‘Agenda Bewuste Bestemmingen 2023’, gebiedsontwikkeling, projecten en bronnen die bovengenoemde onderzoeksmethodes uitlichten. De observaties zijn op vier verschillende dagen door drie doelgroepen – generatie Z nationaal, generatie Z internationaal onderzoekers en experts op het gebied van erfgoed en toerismeontwikkeling – ondernomen. Aan de hand van Heneghan 5 A’s raamwerk zijn deze groepen de bestemming in gegaan en hebben hun beleving van de bestemming geobserveerd.De analyses brachten zowel succesfactoren als knelpunten aan het licht. De resultaten bieden niet alleen antwoord op de hoofdvraag, maar vormen ook een basis voor versterking van het gastvrijheidsdomein van Trynwâlden.

Succesfactoren en Knelpunten van bestemming Trynwâlden

Trynwâlden onderscheidt zich door een unieke combinatie van natuurlijke diversiteit, erfgoed, gemeenschaps- en dorpszin. Binnen een compact gebied wisselen bossen, meren, parken, veenmoerassen en Friese boomsingels elkaar af, wat het landschap aantrekkelijk maakt voor natuurbeleving, cultuurbeleving en ‘slow tourism’. De geografische variatie biedt rijke ervaringen voor wandelaars, fietsers en rustzoekers. De regio kent een hoge concentratie van erfgoed: historische buitenplaatsen, adellijke landhuizen en zeven karakteristieke kerkdorpen vormen samen een cultuurhistorisch landschap waarin het Friese erfgoed zichtbaar en voelbaar is. De sterke sociale samenhang en Friese identiteit versterken dit beeld. Lokale ambachten, verhalen en festivals zijn verweven in het dagelijks leven, en dorpshuizen en culturele initiatieven zoals De Vertakking en Park Vijversburg dragen actief bij aan het toeristische aanbod. De nabijheid van Leeuwarden en de goede bereikbaarheid maken Trynwâlden bovendien aantrekkelijk als dagjesbestemming. De toeristische potentie van Trynwâlden ligt in de combinatie van natuur, erfgoed en gemeenschap. Activiteiten zoals wandelen, varen, erfgoedbezoek en creatieve workshops worden versterkt door lokale ondernemers die inzetten op duurzaamheid, inclusiviteit en streekproducten. Toch zijn er ook duidelijke knelpunten die het gastvrijheidsdomein beperken.

Een belangrijk obstakel is de beperkte toegankelijkheid van erfgoedlocaties. Veel historische staten en landgoederen zijn niet of slechts deels toegankelijk, waardoor kansen voor erfgoedtoerisme en educatie onbenut blijven. Ook de algemene bezoekersinfrastructuur laat te wensen over: parkeervoorzieningen zijn schaars, bewegwijzering is inconsistent en meertalige informatie ontbreekt. Vooral internationale bezoekers ervaren hierdoor drempels. Openbare voorzieningen zoals toiletten en rustpunten zijn beperkt, vooral langs routes en in kleinere dorpen. Daarnaast is het aanbod aan accommodaties klein. Naast enkele campings en B&B’s zijn er nauwelijks (boetiek)hotels of home-stays, wat meerdaags toerisme belemmert. Ook het activiteitenaanbod is beperkt en sterk gericht op oudere doelgroepen. Er zijn weinig initiatieven voor jongeren en families, wat de generatiedynamiek en toekomstbestendigheid van de bestemming onder druk zet.

Op het gebied van marketing ontbreekt een duidelijke positionering van Trynwâlden binnen het Friese toeristische landschap. Bekendere bestemmingen zoals Leeuwarden en Dokkum overschaduwen de regio, en een gezamenlijke promotie of merkidentiteit ontbreekt. De gefragmenteerde organisatie van erfgoedlocaties – vaak in handen van particuliere eigenaren of stichtingen – belemmert een gecoördineerde aanpak. Tot slot ontbreekt een centraal systeem voor bezoekersdata en monitoring, wat gerichte beleidsvorming en investeringen bemoeilijkt. Hoewel het volgende werkpakket meer inzicht zal geven in de bezoekersbeleving, is structurele samenwerking met lokale en regionale onderwijsinstellingen nodig om duurzame oplossingen te ontwikkelen. Op basis van de analyses, de succesfactoren en de knelpunten zijn de belangrijkste conclusies gepresenteerd, gegroepeerd rond vijf strategische ontwikkelrichtingen.

Toegankelijkheid en voorzieningen

De fysieke en digitale toegankelijkheid van Trynwâlden is momenteel gefragmenteerd. Bewegwijzering is inconsistent, informatievoorziening is beperkt en vaak eentalig, en er ontbreekt een centrale digitale toegangspoort tot het gebied. Openbaar vervoer is beperkt en basisvoorzieningen zoals openbare toiletten, rustpunten en toegankelijke informatiepunten zijn schaars.

Overnachting en beleving

Het aanbod aan overnachtingsmogelijkheden is beperkt en versnipperd. Er zijn enkele B&B’s en campings, maar weinig tot geen boetiekhotels of gezinsvriendelijke accommodaties. Het recreatieve en culturele aanbod is aanwezig, maar is kleinschalig en mist samenhang. Daarnaast worden jongeren en gezinnen onvoldoende bediend, en innovatieve vormen van beleving (zoals themaroutes, digitale storytelling of AR) ontbreken.

Samenwerking gebiedspartijen

Er is een breed scala aan betrokken partijen – van erfgoedlocaties en ondernemers tot gemeenten, terrein beherende organisaties, lokale verenigingen en onderwijsinstellingen – maar de samenwerking is minimaal en vaak ad hoc. Er ontbreekt een overkoepelend platform dat de krachten bundelt en gezamenlijke strategieën ontwikkelt.

Positionering en branding

Trynwâlden heeft een sterk verhaal, maar mist een duidelijke merkidentiteit en wordt onvoldoende gepositioneerd binnen het Friese toeristische landschap. De regio wordt overschaduwd door nabijgelegen steden zoals Leeuwarden en Dokkum.

Toekomstbestendigheid

Veel voorzieningen zijn afhankelijk van vergrijzende vrijwilligers. Er is een gebrek aan structurele data over bezoekersstromen en -behoeften. Jongeren zijn beperkt betrokken bij het erfgoed en toerisme in de regio. Zonder gerichte investeringen dreigt het erfgoed aan betekenis en draagvlak te verliezen.

De uitkomsten van het bezoekersonderzoek bevestigen dat Trynwâlden beschikt over alle ingrediënten voor een bewuste bestemming: erfgoed, natuur, gemeenschap, activiteiten en verhalen. Tegelijkertijd is er werk aan de winkel om deze kwaliteiten beter te ontsluiten, te verbinden en te positioneren. De komende maanden worden het bezoekersonderzoek, bewonersonderzoek en bedrijvenonderzoek uitgevoerd, waarin de ervaringen en perspectieven van bezoekers, bewoners en bedrijven van Trynwâlden centraal staan. In juni 2026 wordt een ontwikkelplan gepresenteerd, met concrete maatregelen voor de versterking van het gastvrijheidsdomein. Parklandschap Trynwâlden is daarmee niet alleen een pilot voor Friesland, maar ook een voorbeeld voor andere regio’s die erfgoed willen inzetten als fundament voor brede welvaart en duurzame toeristische ontwikkeling.

Referenties

• CELTH (2022). Agenda Bewuste Bestemmingen. Retrieved from https://www.celth.nl/uploads/2025/4/agenda-bewuste-bestemmingen-april-2022_43657.pdf
• Coherent Market Insights. (2023). Educational tourism market – Growth, trends, COVID 19 impact, and forecasts (2023–2030). https://www.coherentmarketinsights.com/industry-reports/educational-tourism-market 
• Cooper, C., Fletcher, J., Gilbert, D., Fyall, A., & Wanhill, S. (2004). Tourism: Principles and practice (3rd ed.). Pearson Education Limited. 
• Erasmus University Rotterdam. (2025). Stakeholder mapping (Design Toolkit – Impact at the Core). https://www.eur.nl/impactatthecore/onderzoek-onderwijs/design-toolkit/structureren/stakeholder-mapping 
• Erfgoed Trynwâlden. (2025). Welkom bij Erfgoed Trynwâlden. https://www.erfgoedtrynwalden.nl/welkom 
• Kalbach, J. (2016) Mapping Experiences: A Guide to Creating Value Through Journeys, Blueprints, and Diagrams. O’ Reilly Media.
• Karakteristyk Tytsjerksteradiel. (2025). Gytsjerk en de Trynwâlden. https://www.karakteristyk.nl/landschappen/item/gytsjerk-de-trynwalden 
• McKinsey & Company. (2024). Retrieved from https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-gen-z
• NBTC. (2025). Retrieved from https://www.nbtc.nl/nl/site/themas/nederland-overal-aantrekkelijk/bestemmingsontwikkeling
• Pennington, A. (2016). The customer experience book: how to design, measure and improve customer experience in your business. Harlow, England?; New York: Pearson Education.