Bestemming Zeeland in Balans is basis voor dialoog

Recreatie en toerisme zijn van fundamentele betekenis voor de Zeeuwse economie en maatschappij, maar de effecten verschillen sterk per locatie. Om beleidsmakers, ondernemers en andere betrokken partijen te ondersteunen bij het maken van goed geïnformeerde keuzes, heeft het HZ Kenniscentrum Kusttoerisme in opdracht van de Provincie Zeeland en in samenwerking met Zeeuwse gemeenten een interactieve publicatie met dashboards ontwikkeld.

De publicatie vindt haar oorsprong in het landelijke gedachtegoed over balans op bestemmingen, waar sinds de publicatie van ‘Perspectief Bestemming Nederland 2030’ (NBTC, 2018) en ‘Waardevol toerisme: onze leefomgeving verdient het’ (Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, 2019) veel aandacht voor is. De focus ligt op het creëren van een gezonde balans op bestemmingen. Binnen dit kader wordt balans gedefinieerd als het samenspel tussen de omvang van toerisme, de daaruit voortvloeiende impact en de mate waarin die past binnen de draagkracht van een gebied.

Om dit meetbaar te maken, hanteert ‘Bestemming Zeeland in Balans’ 22 indicatoren verdeeld over vier domeinen:

1. Omvang: Cijfers over overnachtingen, dagbezoek en het aanbod van voorzieningen.

2. Economie: Inzicht in bestedingen, werkgelegenheid en lokale belastingopbrengsten.

3. Maatschappij: Het sentiment van inwoners, waarbij onder meer wordt gekeken naar de ervaren overlast en de weging van voor- en nadelen.

4. Omgeving: Milieu-impact en effecten op de fysieke leefomgeving, waaronder de druk op de woningmarkt.

Weegschaal voor een bestemming in balans (bron: DDL, 2022 – aangepast voor toepassing in Zeeland door HZ Kenniscentrum Kusttoerisme)

Een bewuste keuze in de methodiek is het ontbreken van één enkel ‘cijfer voor de balans’. HZ Kenniscentrum Kusttoerisme benadrukt dat balans geen simpele optelsom is. Lusten en lasten zijn vaak ongelijk verdeeld; waar de ene groep profiteert van economische spin-off, kan een andere groep druk op de leefomgeving ervaren. Bovendien zijn er geen uniforme grenswaarden die overal gelden; wat acceptabel is in de ene gemeente, hoeft dat elders niet te zijn.

De publicatie biedt daarom informatie op maat, waarbij gebruikers gemeenten onderling kunnen vergelijken en ontwikkelingen door de tijd heen kunnen volgen. Dit dient als de noodzakelijke feitelijke basis om het gesprek aan te gaan.

Hoe kom je dan wel tot een oordeel en hoe ga je over tot handelen? HZ Kenniscentrum Kusttoerisme presenteert hiervoor het concept van de ‘balanstafel’: een fysieke bijeenkomst waar stakeholders, van natuurorganisaties tot horecaondernemers en bewoners, de cijfers interpreteren. Het doel is om gezamenlijk tot een gedragen oordeel te komen en concrete handelingsperspectieven vast te stellen om de balans te behouden of te verbeteren. De aanpak voor de balanstafels is gebaseerd op eerder werk in Zuid-Holland en verbijzonderd voor toepassing in Zeeland. De eerste

balanstafel in die provincie is gehouden op 31 maart 2026 in de gemeente Sluis en werd zeer positief ontvangen. Carmen Willemsen van gemeente Sluis over haar ervaringen:

"Voor ons als kustgemeente is recreatie en toerisme een belangrijke economische pijler. Maar het levert ook maatschappelijke vraagstukken op. Inwoners ervaren ook overlast en hebben niet altijd het gevoel mee te profiteren. Daarom werken we sinds enkele jaren vanuit het gedachtegoed 'waardevol toerisme'. Toerisme moet waardevol en in balans zijn voor onze inwoners, bezoekers, ondernemers en de omgeving. Maar wanneer ben je dan in balans? Dankzij HZ Kenniscentrum Kusttoerisme hebben we veel inzicht in data over onze gemeente en weten we welke factoren van invloed zijn op de balans, maar hoe bepalen we uiteindelijk of we in balans zijn?

De werkvorm 'balanstafel' heeft ons geholpen om daar samen met verschillende stakeholders in onze gemeente een eerste beeld bij te krijgen. De werkvorm bood nadrukkelijk ruimte voor ieders perspectief. Dat was sowieso al erg waardevol! Maar daarnaast werd het gesprek over balans gevoerd op basis van feiten en cijfers en daarmee waren er geen discussies over meningen, maar over hoe dezelfde situatie, vanuit ieders eigen perspectief gewogen werd. De werkvorm én de onafhankelijke begeleiding van HZ KCKT hielp enorm om zo met elkaar op basis van feiten en cijfers, de balans op te maken. Absoluut een vervolg waard!" meldt Carmen Willemsen, Gemeente Sluis

De Zeeuwse aanpak is gebaseerd op de publicatie ‘Waardevol toerisme is werken aan balans’ (DDL, 2022). Daarin staat een overzicht van mogelijke indicatoren en databronnen. Bestemmingen kunnen zelf kiezen welke indicatoren het beste passen bij hun situatie en onderzoeksvraag. In 2025 ontwikkelden Erasmus UPT, CELTH, Bureau BUITEN en Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd al een afwegingskader voor Zuid-Holland. HZ Kenniscentrum Kusttoerisme heeft dit verder uitgewerkt voor Zeeland.

Bij de selectie van indicatoren is vooral gekeken naar de beschikbaarheid van data op gemeenteniveau en de mogelijkheid om te vergelijken tussen jaren en gemeenten. Ook is beoordeeld in hoeverre indicatoren nu echt iets zeggen over balans, een directe relatie hebben met toerisme en beïnvloedbaar zijn met beleid. Tot slot is gezorgd voor een goede mix van indicatoren die samen de verschillende kanten van balans laten zien, met zowel positieve als negatieve effecten. Hoewel de gekozen indicatoren specifiek zijn voor Zeeland, kunnen andere regio’s hier ook van leren.

De totstandkoming van Bestemming Zeeland in Balans is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van de Provincie Zeeland. De cijfers worden jaarlijks geactualiseerd. Ontdek de interactieve publicatie Zeeland in balans van HZ Kenniscentrum Kusttoerisme: