Hoe kan toerisme lokale gemeenschappen versterken?

De negatieve gevolgen van toerisme op lokale gemeenschappen zagen we de afgelopen zomer veelvuldig in het nieuws. Bewoners en werknemers in toerisme kwamen in verzet omdat zij moeite hebben met het vinden van betaalbare woningen of de eindjes maar lastig aan elkaar kunnen knopen. Natuurlijk is dat niet overal het geval, en is er zeker sprake van een zomerse mediahype, maar dit negatieve narratief over toerisme is wel degelijk een belangrijk signaal dat we sectorbreed de relatie tussen lokale gemeenschappen en toerisme serieus moeten nemen.

Het rapport ‘Creating equitable destinations: How to manage and distribute tourism’s value to better serve communities’ geeft handvatten en tools om een meer rechtvaardig toerisme vorm te geven. Het rapport is tot stand gekomen in een internationale samenwerking tussen Travel Foundation, Centre of Expertise in Leisure, Tourism and Hospitality (CELTH), het European Tourism Futures Institute (ETFI), Breda University of Applied Sciences, HZ University of Applied Sciences, Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en Destination Think. Eind oktober was de presentatie met een online webinar.

Sociale licentie van toerisme staat op het spel

Ben Lynam van de Travel Foundation ziet de mediahype in perspectief: "Een groot deel van de berichtgeving concentreerde zich op Spanje en de Balearen maar we weten allemaal dat het in veel meer bestemmingen speelt. Natuurlijk kun je het een mediahype vinden, maar het onderliggende probleem verdwijnt niet zomaar.” Met het rapport wil de Travel Foundation aan bestemmingen in het algemeen en aan DMO’s en beleidsmakers in het bijzonder tools aanreiken om te werken aan een meer rechtvaardig toerisme. En dat is niet zonder reden. "DMO’s lopen het risico overrompeld te worden door protesten. Ze vragen ons wat ze moeten doen om de voor- en nadelen van toerisme voor hun gemeenschap beter te verdelen.” Het rapport gaat volgens Lynam over eerlijke bestemmingen en de sociale licentie van de sector om te opereren. "Het is belangrijk te beseffen dat toerisme van invloed is op het leven van inwoners die niets met toerisme te maken hebben. Daarvoor is inzicht in de lasten en lusten en waar die terecht komen essentieel.”

Spreiden van bezoekers maakt toerisme niet eerlijker

Het simpelweg verspreiden van toerisme en het aantrekken van bezoekers met een hoger bestedingspatroon zal in de optiek van de auteurs van het rapport niet automatisch leiden tot een meer rechtvaardig toerisme. Lynam: "Het gaat niet alleen om netto positief te zijn of om het maximaliseren van de positieve kanten en het minimaliseren van de negatieve kanten. Het is tijd om kritisch te onderzoeken waar de voordelen van toerisme terechtkomen.” Lynam gaat nog verder in zijn opdracht voor bestemmingen: "Overweeg hoe toerisme waarde kan toevoegen om de bredere doelen en ambities van uw gemeenschap te ondersteunen en probeer deze bredere gemeenschapswaarde aan te tonen.” Daarvoor is een sterker bestemmingsgovernance noodzakelijk: "We moeten met een participatieve benadering begrijpen wat de behoeften van de gemeenschap zijn, hoe ze binnen de gemeenschap verschillen en hoe toerisme dit kan ondersteunen. Niet alleen in economisch opzicht maar ook sociaal, ruimtelijk en cultureel.” Voor Lynam is eerlijkheid wel het kernwoord waardoor bestemmingen zich moeten laten leiden: "Vooral voor inwoners die niet direct betrokken zijn bij het toerisme en er dus niet direct economisch voordeel uit halen, maar zich toch belast voelen.”

Nieuwe laag aan discussie toegevoegd

Ook NBTC heeft het rapport van harte ondersteund en meegewerkt. Thijs de Groot vertelde aan het internationaal publiek waar Nederland staat: "Voor Nederland was 2018 een belangrijk jaar met een nieuwe strategie waarin de bewoner echt centraler kwam te staan. We hadden de ambitie dat iedere Nederlander zou profiteren van het toerisme. Daarmee werd toerisme geen einddoel maar een middel om duurzame en bloeiende gemeenschappen te creëren.” Hoe je dat aanpakt was ook voor Nederland nog onontgonnen terrein. "Het rapport met de focus op meer rechtvaardig toerisme maakt het voor ons mogelijk hierover nauwkeuriger het gesprek te voeren. Het voegt een nieuwe laag toe aan dit hele onderwerp die we nog niet hadden. Naast het creëren van momentum, vergroot het ook de urgentie rond dit onderwerp. Er kan nu echt wat gebeuren omdat we heel tastbare methoden en mechanismen kunnen gebruiken.”

Schade door reizen steeds beter in beeld

Een van de grootste problemen is dat op bestemmingen veel inkomsten weglekken naar elders. Rodney Payne, CEO van Destination Think: "Doorgaans lekt 50 tot 80 procent van de toeristische uitgaven weg van de bestemming. Dat betekent dat toerisme lokaal weinig of geen financieel voordeel oplevert.” Payne ziet daarnaast nog een ander nadelig effect van toerisme: "Hoewel de economische voordelen van het toerisme zijn toegenomen, komt de schade die reizen met zich meebrengt de laatste jaren steeds scherper in beeld. We zullen steeds meer berichten zien over transportemissies, culturele erosie, economische weglekeffecten, ecosystemen die beschadigd raken, afnemende beschikbaarheid van woningen, tekorten aan arbeidskrachten en andere effecten van ongelijkheid. Het is als het ware een festival van crises en we hebben dringend oplossingen nodig.” Payne is evenwel niet somber gestemd: "Initiatieven zoals dit rapport maken deel uit van het momentum dat we nodig hebben, en het is nog maar het begin. De oplossingen zijn er, we moeten alleen opschalen. Dan kan onze industrie overleven en bloeien in de toekomst door deel uit te maken van de oplossing.”

Vijf soorten van gelijkwaardig toerisme geïdentificeerd

Het onderzoek identificeert vijf verschillende (maar onderling verbonden) soorten rechtvaardigheid:

1. Economische rechtvaardigheid: Dit gaat over het waarborgen van toegang tot economische kansen, het bevorderen van een eerlijkere vertegenwoordiging van de lokale bevolking in de toeristische sector en het stimuleren van lokaal eigendom van bedrijven binnen de toeleveringsketen.
2. Ecologische rechtvaardigheid: Dit heeft betrekking op de eerlijke verdeling en het behoud van natuurlijke hulpbronnen en voorzieningen, waarbij wordt gewaarborgd dat geen enkele groep onevenredig wordt belast met de lasten van toerisme.
3. Ruimtelijke rechtvaardigheid: Dit gaat over de manier waarop openbare ruimte en voorzieningen worden gebruikt, ontwikkeld en verdeeld in relatie tot toerisme. Het gaat om eerlijke infrastructuurontwikkeling, adequate voorzieningen en toegang tot openbare ruimte voor iedereen.
4. Culturele rechtvaardigheid: Dit verwijst naar de eerlijke vertegenwoordiging en erkenning van alle gemeenschappen en hun waarden in de ontwikkeling van toeristisch beleid, producten en communicatie.
5. Rechtvaardigheid in toeristische ervaringen: Dit gaat over het mogelijk maken van lokale deelname aan toeristische ervaringen, met name voor mensen die anders geen toegang zouden hebben tot deze mogelijkheden.

Mechanismen voor eerlijker toerisme in de praktijk

De onderzoekers zijn niet over één nacht ijs gegaan en hebben 25 cases over de hele wereld bestudeerd en daaruit 40 mechanismes gehaald die kunnen bijdragen aan rechtvaardiger toerisme. Onderzoeker Bernadett Papp: "In het rapport kunt u lezen hoe deze mechanismen in de praktijk worden gebruikt, wat de succesfactoren en uitdagingen zijn bij de implementatie ervan en hoe de impact ervan kan worden gemeten.”

Het rapport staat boordevol concrete tips voor een rechtvaardiger toerisme. Zo moeten lokale ondernemers en startups meer kansen krijgen om de toeristische sector met hun producten en diensten te betreden. Ook lokale werknemers moeten in de gelegenheid worden gesteld opleidingen te volgen om vervolgens in aanmerking te komen voor betere banen. Groot probleem in veel landen is de slechte belastinginning en weinig transparantie over de besteding daarvan waardoor er te weinig geld is voor het onderhoud van erfgoed en publieke voorzieningen. Ook moeten economische weglekeffecten worden berekend, erkend en bestreden. Daarnaast moet toerisme een eerlijke bijdrage leveren aan een gezondere leefomgeving en buurtverbeteringsprojecten ondersteunen. Ook voor de bewoners moeten toeristische voorzieningen zoals infrastructuur, erfgoed en recreatievoorzieningen beschikbaar zijn. De toeristische sector kan een belangrijke rol spelen bij het behoud van erfgoed en lokale cultuur, bewonerstrots en het versterken van de culturele identiteit en gevoel van gemeenschap. Daarnaast kan toerisme een krachtig middel zijn om de stem te geven aan ondervertegenwoordigde groepen en zo bij te dragen aan een meer diverse culturele ervaring. Het verkleinen van de kloof tussen lokale bevolking en bezoekers, kan leiden tot meer openheid, wederzijds respect en acceptatie.

Belangrijke rol voor DMO’s

Voor DMO’s is een belangrijke rol weggelegd in het meer gelijkwaardig maken van toerisme. Daarin effectief zijn, vereist bestemmingsmanagement met een governancemodel dat de nadruk legt op kwesties als verantwoordelijkheid, communicatie, participatie, transparantie, kennisdeling, gelijkheid en efficiëntie. Dit betekent het tot stand brengen van een open en participatief model dat samenwerking tussen alle belanghebbenden stimuleert en inwoners en de lokale gemeenschap betrekt bij besluitvormingsprocessen voor toerismebeleid, via een echt publiek-privaat-partnerschap: Papp ziet dat DMO’s hun focus verschuiven van marketing naar management en heeft concrete ideeën voor de invulling daarvan: "We vinden het cruciaal om verder te kijken dan bespiegelingen over bestemmingsmanagement in het algemeen en kritisch de diverse managementbenaderingen te bezien die we adopteren. We pleiten voor een op gelijkheid gebaseerde managementbenadering. Dat begint met het identificeren van de bredere maatschappelijke doelen en ongelijkheden die hoog op de agenda van de bestemming staan. Vervolgens kijken we waarop toerisme kan bijdragen aan deze doelen. Dan kunnen we de juiste mechanismen, afhankelijk van de lokale context indentificeren.”

Aan de slag met Equity Driven Management aanpak

Bestemmingsmanagers kunnen de in het rapport gepresenteerde EMD-aanpak (Equity Driven Management) volgen. Die stoelt op twee kernvragen: ‘wat zijn de behoeften/prioriteiten van lokale gemeenschappen? en ’wie geniet er van de voordelen van toerisme?’. Een managementbenadering gericht op gelijkwaardigheid begint met een grondig begrip van de diverse behoeften van lokale gemeenschappen, gevolgd door een kritische beoordeling van de huidige verdeling van voordelen als gevolg van toerisme, en streeft naar een rechtvaardige en eerlijke ontwikkeling van bestemmingen. Dat vereist ook nieuwe indicatoren om rechtvaardig toerisme te kunnen meten. Papp: "We moeten beter begrijpen waarom inwoners toerisme willen, en tegen welke prijs. We hebben nieuwe KPI’s nodig om de waardeverdeling te kunnen meten.” De onderzoekers nemen alvast een voorschot op nieuwe indicatoren.Zo kun je bekijken hoeveel sociaal-toeristische initiatieven er zijn en hoeveel bedrijven/ondernemers en verschillende sociale groepen eraan deelnemen.