Actueel: Toerisme in een veranderend landschap – een samenvattend verslag van themadagen en conferenties

De afgelopen maanden stonden in het teken van het reflecteren op de toekomst van toerisme. Bij verschillende thema-dagen en conferenties stond dit onderwerp hoog op de agenda, zoals in de vorm van het #NLTourismResearchNetwork op 12 april, het Sustainable Mobility Forum op 27 mei, en de CBTS/ATLAS conferentie op 25-28 juni 2024. Aandacht voor de toekomst wordt ingegeven door de uitdagingen op het gebied van klimaat en ook door samenlevingsvraagstukken waar we voor staan. De Agenda voor Duurzame Ontwikkeling 2030 van de Wereld Toerisme Organisatie van de Verenigde Naties (UNWTO) schetst een wereldwijd kader om een einde te maken aan armoede, ongelijkheid en onrechtvaardigheid en om de klimaatverandering tegen 2030 op te lossen. De UNWTO heeft ook een duidelijke en consistente sectorbrede boodschap en aanpak gedefinieerd voor klimaatactie in het komende decennium, afgestemd op het bredere wetenschappelijke kader en de urgentie om nu te handelen. We zijn inmiddels enkele jaren verder en de uitdagingen zijn niet verminderd: de impact van technologie -in het bijzonder AI- op reizen, duurzaamheid in vrije tijd en toerisme en (onwenselijke) maatschappelijke gevolgen zijn nog altijd actueel. Dit werd ook dit voorjaar zichtbaar, waarin diverse thema-dagen en conferenties in het teken stonden van duurzame ontwikkeling.

Ton Vermeulen , redacteur NRIT Media, ton@nrit.nl
Esther Peperkamp, lecturer, Breda University of Applied Sciences, peperkamp.e@buas.nl

Aandacht voor bestemmingen als woonplek

In de bijeenkomsten is veel aandacht voor bestemmingen als woonplek. In meer en meer bestemmingen is sprake van weerstand tegen massatoerisme. De onvrede is niet gericht tegen toeristen per se, die tenslotte bijdragen aan de lokale economie, maar tegen lokale overheden die met het maken van beleid een belangrijke sleutel in handen hebben om toerisme te reguleren. Het belang van bewoners dat steeds meer wordt gezien, leidt ertoe dat sommige onderzoekers zich toeleggen op het betrekken van bewoners bij de ontwikkeling van toerisme en beleidsvorming (Jochem Jansen op #NLTourismResearchNetwork).

Urban Living Labs zijn een mogelijke werkvorm om in en met lokale gemeenschappen aan de slag te gaan met vraagstukken die zij belangrijk vinden. Ook Urban Living Labs zijn geen panacee. De problemen zijn hier te complex voor. Daarnaast kost het veel tijd en moeite om relaties en vertrouwen in de wijk te bouwen (Ko Koens op #NLTourismResearchNetwork, Roos Gerritsma op ATLAS).

Andere onderzoekers richten zich op het meten van de perceptie van voordelen voor bewoners (Jeroen Klijs op #NLTourismResearchNetwork) en een eerlijkere verdeling van daadwerkelijke voordelen. Dat is hard nodig want in de bestemming profiteren over het algemeen maar weinig partijen van toerisme en rusten tegelijkertijd de lasten op de hele gemeenschap. Grote vraag is dan ook hoe zij ook kunnen profiteren van de voordelen van toerisme (Bernadette Papp op #NLTourismResearchNetwork). Dit type initiatieven en onderzoek roept ook nieuwe vragen op. Want zitten bewoners wel te wachten op inspraak en om deel te nemen aan onderzoek? Protesten in verschillende (internationale) bestemmingen laten zien dat bewoners vooral actie willen.

Datagedreven werken

Veel aandacht gaat naar het genereren en beschikbaar maken van data om datagedreven werken in het toerisme mogelijk te maken. Hierin speelt de Landelijke Data Alliantie een rol, een open netwerk voor iedereen die gebruikt maakt van data en insights. Hiervoor zijn kwalitatief goede en publiekelijk toegankelijke data over toeristische vraag en aanbod nodig (Evelien Visser-Jonker op #NLTourismResearchNetwork). Datagedreven werken brengt ook uitdagingen met zich mee, want hoe moeten data geïnterpreteerd worden? Kijkend naar het dashboard van de NBTR dat gepresenteerd werd door Jos Vranken (NBTC) op de CBTS Industry Day kan men zich afvragen of afnemende werkgelegenheid als een negatieve of juist positieve ontwikkeling gezien moet worden. Dit zal tenslotte afhangen van het verkozen duurzaamheidsdiscours (streven we gebalanceerde groei na, of zien we degrowth als de enige juiste optie?). Voor de ANVR is het doel om de Nederlandse reissector in 2050 net-zero te laten zijn. Met backcasting worden de te nemen stappen hiernaartoe in beeld gebracht (Frank Radstake op de CBTS Industry Day).

Duurzaam reizen

Naast de bestemmingen was er veel aandacht voor de reis ernaartoe. De klimaatimpact van toerisme is voor een belangrijk deel te wijten aan het hiermee gepaard gaande vliegverkeer. Ook hier vindt men verschillende standpunten. Zo wordt het invoeren van Sustainabe Aviation Fuel (SAF, maar zie ook de kritiek hierop, bijvoorbeeld Hobson, 2023) als een oplossing gezien. Aan de andere kant gaan er stemmen op voor het reduceren van vliegkilometers tot deze ‘binnen de grenzen van die van de planeet vallen’, iets dat moeilijk te definiëren is, zeker aangezien ook andere sectoren aanspraak maken op deze grenzen.

Een kernvraag die steeds terugkomt, is wie verantwoordelijk is voor het ontwikkelen van duurzaam reizen. Bij toeristen is weliswaar een bereidheid te zien, maar tegelijkertijd laten toeristen zich ook leiden door hun portemonnee en wordt vakantie gezien als een algemeen recht. In de toerismesector wordt veel gesproken over duurzaamheid, maar ook over het risico dat men zichzelf uit de markt prijst met duurdere duurzamere initiatieven. Hiervoor kijkt de sector naar de overheid (Frank Radstake op de CBTS Industry Day). Tot slot is er ook nog de stem van de bestemmingen zelf, waarin sommige overheden maatregelen nemen (zoals het heffen van entrée voor Venetië) terwijl op andere plekken bewoners protesteren tegen massatoerisme (zoals in Gran Canaria en Barcelona) en ingrijpen van de overheid eisen. De complexe puzzel van stakeholders maakt duidelijk hoe ingewikkeld het is om de sector als geheel naar een net-zero en sociaal duurzame sector te transformeren.

Wellicht keert de wal het schip. Niet alleen het landschap van de sector, de stakeholders en discoursen zijn aan verandering onderhevig. Het landschap zélf zal letterlijk veranderen onder invloed van klimaatverandering. De gevolgen zijn merkbaar: bosbranden en overstromingen sparen de toeristische bestemmingen niet. Het onderstreept de urgentie van de Agenda voor Duurzame Ontwikkeling 2030 des te meer.