Verander de wereld en begin nou eens echt bij jezelf!

Frans Melissen is onlangs benoemd tot Transversal Professor of Sustainability Transitions bij de Breda University of Applied Sciences. Hij gaat daar aan de slag met duurzaamheidstransities in alle domeinen waarin deze Bredase hogeschool actief is. Dan praten we over een breed spectrum met toerisme, vrije tijd, hospitality, gebouwde omgeving, verkeer, facility en games als motor voor een duurzamer wereld. En nee, deze professor gaat nu eens niet uitsluitend dikke wetenschappelijke rapporten schrijven. Die zijn er in zijn optiek al genoeg. Hij wil vooral actie.

Transversal, wat betekent dat eigenlijk?

"Feitelijk is transversal een mathematische term waarbij de ene lijn door de andere kruist. Hij is bedacht door de voorzitter van het college van bestuur van BUas, Jorrit Snijder. Ik vond het een mooi woord dat heel goed aangeeft waar mijn professorschap over gaat: duurzaamheid in alle sectoren en domeinen.”

In de vrijetijdsector is er altijd een ‘kip of ei discussie’ als het gaat over duurzaamheid. Ligt de stagnatie van de duurzame transformatie nu aan de vraag of het aanbod. Hoe zit jij daarin?

"De crux zit absoluut bij het aanbod. In het systeem dat we met z’n allen gecreëerd hebben, bepaalt het aanbod voor een groot deel ons gedrag. Dat vertraagt enorm en zorgt er soms voor dat we juist de verkeerde kant op bewegen. Natuurlijk is elk individu verantwoordelijk voor zijn of haar eigen gedrag. Dat staat als een paal boven water. Het is niet zo dat ik die verantwoordelijkheid ontken, maar de ‘schuld’ wordt nu veel te makkelijk en eenzijdig bij de consument gelegd. Dat doet zelfs de overheid al jaar en dag met spotjes: ‘een betere wereld: die begint bij jezelf’ of ‘recyclen kunnen we niet zonder u’. Je kunt het zo gek niet verzinnen, maar ze komen eigenlijk altijd neer op de verantwoordelijkheid wegleggen bij de individuele consumenten. Ik denk dat we daar echt de plank misslaan. Want heel veel consumenten nemen verantwoordelijkheid voor het deel wat ze kunnen nemen. Maar ze voelen zich ook gevangen zitten in een wereld waar het aanbod het vaak helemaal niet mogelijk maakt om andere keuzes te maken.

"De ‘schuld’ wordt nu veel te makkelijk en eenzijdig bij de consument gelegd.”

Heb je een voorbeeld?

"Ik zal er twee noemen in toerisme en verkeer; de twee oorspronkelijke pijlers van BUas. Ga maar eens goed kijken wat voor vakanties er aangeboden worden door de grotere bedrijven. Dan zie je dat daar, om het maar heel plat te zeggen, heel veel groen gesproken wordt, maar heel weinig groen gedaan wordt. En het is heel erg moeilijk om je daar als consument, zeker met een beperkt budget, aan te onttrekken. Het tweede voorbeeld gaat over het feit dat, volgens een persbericht van de NS zelf, je het komende half jaar er niet op moet rekenen dat je kunt zitten in de trein. En als beloning gaan de prijzen 10% omhoog. Hoezo kan de consument een duurzame keuze maken?”,

Dan zijn dus de bedrijven aan zet.

"Bedrijven zeggen dat ze duurzame diensten en producten gaan aanbieden als er vraag naar is. Maar waarom wacht je daarop? Daarmee leg je de verantwoordelijkheid van de duurzaamheidstransitie geheel bij de klant, bij de individuele consument. En ontsla je jezelf van enige verantwoordelijkheid om hier het voortouw in te nemen door gewoon een interessant duurzaam aanbod te creëren.”

Maar hoe ziet een duurzaam toeristisch aanbod er dan uit als je wel naar een warm en zonnig land wilt reizen?

"Ja, dat is de million dollar question natuurlijk. Daar worstelt het hele domein mee. En ik ga echt niet pretenderen dat ik dé oplossing heb. Maar wat we in ieder geval niet moeten doen, is niets doen. De reisbranche zit in de modus dat zolang er vraag is naar vliegen, ze vliegreizen blijven aanbieden. Dat is een typisch voorbeeld van jezelf ontslaan van de verantwoordelijkheid. Dat is gewoon niet oké.”

Waar zit dan wel de oplossing?

"We zullen anders na moeten gaan denken over de betekenis van vrije tijd, reizen en vakantie voor mensen en hoe ze dat invullen. Ik denk dat we met een andere bril moeten kijken naar het aanbod. In plaats van dat je zegt: ‘Een week vakantie op Bali kan niet zonder te vliegen’. Dat snap ik ook wel. Maar waarom zouden we überhaupt iemand voor een week naar Bali moeten brengen? Misschien is dat wel helemaal niet de bedoeling. Dus ik denk dat we echt moeten nadenken over de fundamentele vraag: wat betekent vrije tijd, wat betekent vakantie, wat betekent op vakantie gaan.”

En wat is jouw antwoord daarop?

"Ik denk dat we breder moeten kijken naar ons sociaaleconomisch systeem, waarin de nadruk nu heel erg ligt op werken, werken, werken, produceren, produceren, produceren, en dan even korte tijd zoveel mogelijk genieten om weer door te gaan met werken, werken, werken, produceren, produceren. Het is ondertussen volkomen helder, en dat blijkt ook uit allerhande wetenschappelijke publicaties, dat dát de verkeerde route is. Dus misschien moeten we ook wel helemaal niet zoveel werken en produceren, en moeten we een hele andere kijk krijgen op de verhouding tussen werk en privé-tijd, de verhouding tussen productieve en vrije tijd.”

Dat is nogal wat. Zeg je nu dat we ons hele sociaaleconomisch systeem moeten omvormen om de klimaatverandering tegen te gaan.

"Uiteindelijk gaat het over gedrag. Niet alleen gedrag van individuele consumenten, maar ook het gedrag van de beslissers in grote bedrijven, organisaties en de politiek. En ja, het gaat uiteindelijk dus om het omvormen van ons sociaaleconomisch systeem. De verantwoordelijkheid daarvoor, die kun je onmogelijk bij individuele consumenten leggen. Wij gaan als lectoraat consumenten dus niet oproepen om andere producten te kopen. Wij gaan de aanbieders van die producten en de mensen die verantwoordelijk zijn voor het creëren van het systeem en het in stand houden daarvan, aansporen zelf andere beslissingen te nemen en een ander aanbod te creëren.”

"Ik ga echt niet pretenderen dat ik dé oplossing heb. Maar wat we in ieder geval niet moeten doen, is niets doen.”

En dat gaat één lector van een relatief kleine hogeschool in een piepklein landje voor elkaar boxen?

"Nee, natuurlijk niet. Maar ik sta daar zeker niet alleen in. Er zijn velen met mij op allerlei posities en functies en rollen en niveaus die er hetzelfde over denken. Maar ik wil daar wel mijn bijdrage aan leveren, ja.”

Hoe ga je dat praktisch voor elkaar krijgen? Nog meer onderzoek?

"Ik ga zeker niet weer een nieuw concept of nieuwe theorieën proberen uit te vinden. Daar hebben we er al meer dan genoeg van. We weten namelijk eigenlijk al lang wat de bedoeling is. We struikelen zo langzamerhand over de concepten, zoals regeneratief, degrowth, postgroei of de donut economie. Ik zie mijn rol met dit lectoraat toch veel meer in het beïnvloeden van beslissers. Wij gaan op zoek naar mensen die het al anders proberen te doen. Die willen we een platform geven zodat er meer ruchtbaarheid aan hun ideeen wordt gegeven. Daarmee willen we mensen die nu nog niet durven, of bang zijn om die stap te zetten, inspireren om het wel te gaan doen.”

Heel veel bedrijven, zeker grote bedrijven met hun CEO’s, die tegen jou zullen zeggen: Frans, ik ben het 100% met je eens maar ik heb hier een business met aandeelhouders die willen dat we volume draaien en er geld verdiend wordt. Wij nutten dit business model net zo lang uit, tot er een overheid is die zegt, stop, tot hier en niet verder.

"Er zijn ook bedrijven die laten zien dat je daar dus niet in gevangen hoeft te zitten. Als je het hebt over echt grote bedrijven, is Patagonia het klassieke voorbeeld van een bedrijf dat volume draait maar toch op een hele andere manier omgaat met winst en verlies, en het goede doet met het geld dat het oplevert. Er zijn ook hotels die georganiseerd zijn rond een stichting, waarbij de stichting het doel heeft om de maatschappij te veranderen in plaats van zoveel mogelijk winst te maken. Dat kan gewoon. Er is echt niemand die je tegenhoudt om dat te proberen.”

Hoe kijk je naar jezelf? Wetenschapper of activist?

"Een paar jaar geleden stelde ik mezelf ook die vraag en ben daarover gaan praten en nadenken. Uiteindelijk kwam ik tot de conclusie dat het er helemaal niet toe doet of ik mezelf wetenschapper of activist noem. Ik ben Frans en probeer vanuit mijn rol als lector, te doen wat ik denk dat ik kan doen om de wereld een stukje beter te maken. Dat betekent dat ik me de ene dag gedraag als een wetenschapper, en in hele moeilijke woorden iets probeer op te schrijven. De andere dag schrijf ik in hele makkelijk toegankelijke woorden een verhaal voor mensen die geen wetenschappelijke verhalen lezen of probeer ik een transitiearena te creëren, waar mensen elkaar kunnen gaan helpen. En de volgende dag zit ik een podcast op te nemen met inspirerende mensen en voorbeelden. Dat is de ene keer wat meer wetenschappelijk en de andere keer wat meer activitisch. Het wiebelt er een beetje tussenin. En daar voel ik me ook heel comfortabel bij, want ik geloof niet in één rol en één manier van doen. Juist omdat de kern van mijn boodschap is dat mensen moeten nadenken over hoe ze dingen anders kunnen doen, en dat iedereen dat voor zichzelf ook vooral moet ontdekken, wat past bij mij. Ja, dat geldt dan dus ook voor mijzelf.”

"Ik zie mijn rol met dit lectoraat toch veel meer in het beïnvloeden van beslissers.”

Hoe kijk je aan tegen het feit dat Nederland maar een postzegeltje is in de wereld en alleen de klimaatverandering niet gaat afremmen?

"Dat is zo’n onzin. Nederland is helemaal geen postzegeltje. Als je kijkt naar onze historische voetafdruk dan is die zowel op menselijk als op milieuvlak heel groot. Ik denk dat we gewoon heel veel te compenseren hebben uit het verleden. We moeten alleen al daarom ophouden met het doen alsof we niks te betekenen hebben in de wereld. Dat is echt gewoon niet waar. We hebben een enorme economische en politieke macht, veel meer dan je op basis van ons oppervlak zou mogen verwachten, en dan kun je niet volhouden dat we een postzegeltje zijn en niks te betekenen hebben.”

Wie moet de eerste stap nu maken. Je kunt niet van een individuele medewerker verwachten dat deze de wereld gaat veranderen.

"Ik snap dat voor iedereen geldt dat ze aan de ene kant moeten functioneren binnen het systeem, maar aan de andere kant heeft ook iedereen de verantwoordelijkheid om na te denken over zijn of haar eigen bijdrage aan het veranderen van het systeem. Het gaat er niet om dat enkele personen grote stappen zetten maar als iedereen nou een heel klein beetje meehelpt, dan kan het snel gaan.”

Waarom maakt BUas zich daar druk om?

"BUas is actief in velerlei domeinen, zoals de gebouwde omgeving, vrije tijd, verkeer en AI. Bovendien in een internationale context. Dat zie je ook in mijn team waar mensen uit verschillende academies van over de hele wereld zitten. In die domeinen zijn wij niet de technische specialisten maar zijn wij de mensen die kijken hoe de beslissingen worden genomen, hoe de dingen worden georganiseerd, en hoe het gedrag van mensen verklaard kan worden en wellicht beïnvloed kan worden. Daar zijn wij goed in en dat past uitstekend bij dit onderwerp, want laat dat nou net het kernvraagstuk zijn binnen duurzaamheid, namelijk de gedragskant en hoe organiseren we het en hoe beslissen we dingen.” &

Frans Melissen is op steenworp afstand van de Breda University of Applied Sciences (BUas) geboren maar heeft een hele kruistocht door Nederland ondernomen om uiteindelijk aan de slag te gaan in de regio van zijn jeugd. Hij heeft technische bedrijfskunde gestudeerd aan de TU in Eindhoven en is gepromoveerd op een inzamelingssysteem voor consumentenelektronica in Nederland. Na de TU Eindhoven heeft hij nog een aantal jaar aan de Universiteit Groningen gewerkt om daarna de overstap te maken naar BUas, uiteindelijk als lector duurzaamheid. Na die positie een aantal jaar vervuld te hebben, is hij nu benoemd tot Transversal Professor of Sustainability Transitions.