De dood leeft!
Interview met Karel Werdler
Karel Werdler zit in de afsluitende fase van zijn promotietraject op het onderwerp Dark Tourism. Grote vraag is natuurlijk waarom hij is begonnen met een onderzoek naar Dark Tourism, geen direct voor de hand liggend thema, toch?
"Uit nieuwsgierigheid die gevoed werd door een aantal dingen die ik ben tegen gekomen tijdens mijn werk in toerisme. Je bent als toerist op zoek naar leuke dingen, amusement, ontspanning, feest, een lekker drankje op het terras, noem het maar op. Maar ik was ook met groepen toeristen op pad die begraafplaatsen wilden bekijken en dat verbaasde me. Tot ze me aangaven waarom. Omdat er bijvoorbeeld beroemde mensen begraven waren of er prachtige beeldhouwkunst te zien was.”
Toch best lastig. Toerisme dat met plezier te maken heeft en dark dat sterk met verdriet en leed verbonden is.
"Natuurlijk staat Dark Tourism een beetje in tegenstelling tot het concept van toerisme. Maar toen in me er meer in verdiepte, bleek dat er heel veel bezienswaardigheden waren die te maken hadden met de dood en toch heel veel bezoekers trekken. Toen ik voor een touroperator met Nederlandse gasten op reis was door India en Indonesië waren dé hoogtepunten van die reis bezienswaardigheden die met de dood te maken hebben. In India was dat een bezoek aan Varanasi waar Hindoes in de open lucht gecremeerd worden en in Indonesië een bezoek aan Sulawesi waar de begrafenisrituelen van de Toradja de hoofdattractie voor het bezoek aan het eiland waren.”
Waarom trekt de dood zo?
"De dood is het grote laatste onbekende. Ik ben nog nooit
iemand tegengekomen die op bezoek is geweest bij de dood en vertelde hoe het
daar was. Het is voor de mens het laatste grote vraagteken, een onbekende
grootheid die aan de andere kant heel vertrouwd is want iedereen heeft ermee te
maken. Iedereen heeft wel eens iemand verloren en we krijgen er allemaal ook
zelf mee te maken. Angst, onwetendheid maar ook begrip voeden de fascinatie
voor de dood.”
|
Werdler was vele jaren werkzaam voor binnen- en buitenlandse reisorganisaties en is inmiddels al weer geruime tijd actief in het toeristisch HBO. Op dit moment is hij verbonden als docent en onderzoeker aan Hogeschool Inholland in Diemen en verzorgt hij ook gastcolleges in o.m. Londen, Barcelona en Kigali. Tijdens zijn werk in het toerisme werd de auteur, vaak tot zijn eigen verbazing, geconfronteerd met situaties waarin de dood of de omgang daarmee tot de lokale bezienswaardigheden werd gerekend. Over Karel Werdler |
Een toeristische attractie en de dood kan snel onsmakelijk worden. Hoe ervaar jij dat?
"Voorzichtigheid is geboden. Maar het ligt heel erg aan de locatie en de achtergrond. Plaatsen rond de holocaust worden ook met Dark Tourism in verband gebracht maar ik denk dat je daar een ander publiek kunt verwachten en je daar ook op een andere manier mee om moet gaan dan met Dark Tourism attracties die meer op entertainment zijn gericht zoals bijvoorbeeld de Dungeons in de verschillende steden. Dat is ook Dark en heeft ook met de dood, verdoemenis en het macabere te maken maar entertainment is daar overwegend. Mensen komen daar om iets spannends te beleven. Ik denk dat je in Auschwitz, Birkenau of Rwanda op een andere ethische manier met je management en met je commercialisering moet omgaan.”
Ben je hele slechte voorbeelden tegengekomen?
"Een plek die ik heel onkies vond, was een gevangenis in Tallin, Estland. Daar kun je als bezoeker voor een euro vrij rondlopen. Maar daar lagen nog de schoenen, dekens en de boeken van de gevangenen. Je had het idee dat ze net weg waren en er was geen enkele informatie. Op de ziekenafdeling lagen de medicijnens nog zo voor het pakken en je kon gewoon in een bed gaan liggen. Het was heel unheimisch, je had echt het idee dat als ze de deur dicht zouden gooien, je vast zat. Daar zaten ze qua ethische benadering wel op het randje. Ook als ik Westerse toeristen zie rondlopen op de Killing Fields in Cambodja dan vraag ik me wel af wat ze daar doen. In feite hebben ze niks met deze burgeroorlog uit de jaren zeventig. Maar in de hoofdstad zijn twee van de drie grootste en belangrijkste excursies dark. Eentje naar de Tuol Sleng gevangenis van de Rode Khmer, de tweede gaat naar het paleis en de derde naar de Killing Fields. Het aanbod is daar gewoon heel dark en hier is nadrukkelijk sprake van toeristische attracties.”
Gedragen mensen zich gepast op Dark Tourism locaties?
"Ik heb al heel wat locaties bezocht en eigenlijk nooit wat raars gezien. Maar er bestaan wel foto’s van een Engelse fotograaf van mensen die selfies maken in Auschwitz voor de galg of in de gaskamers. Dat vind ik redelijk sick. Ik zou daar iets van zeggen. Maar de gevoelens van bezoekers zijn heel individueel. Er gaan redelijk veel Israëlische studenten naar Auschwitz. Ik kan me voorstellen dat die meer rondlopen met een gevoel van wij hebben dit wel overleefd en zijn als volk niet uitgeroeid dan andere bezoekers.”
Wat is voor jou de waarde van Dark Tourism?
"Dark Tourism is een uiting van cultureel toerisme, niet alleen vanwege een 'nooit-meer-gevoel' maar ook omdat je enorm veel kunt leren over de plaatselijke cultuur. Als je over een begraafplaats loopt, zie je hoe een gemeenschap omgaat met zijn doden. Dat zegt iets over hun cultuur. Ook de kunst op begraafplaatsen vind ik relevant. Ik kom op begraafplaatsen waar je een overzicht krijgt van 19e eeuwse beeldhouwkunst. Echt prachtig. Dark Tourism heeft voor mij heel veel facetten. Niet in de laatste plaats omdat ik ook wil weten waarom mensen bepaalde plekken bezoeken.”
Waarom doen je onderzoek naar Dark Tourism?
"Dark Tourism heeft een soort staalkaart voor mogelijkheden voor toeristisch onderzoek. Zowel de toerist is het onderzoeken waard als ook de plekken zelf. Waarom bezoekt een toerist een dergelijke locatie, wat zijn zijn drijfveren en wat wil hij beleven? Maar voor de locaties is de grote vraag hoe je daar ethisch verantwoord kunt ondernemen.”
Wat wil je met het boek bereiken?
"Ik wilde gewoon mijn ei kwijt en had gedurende mijn promotietraject heel veel materiaal verzameld dat ik niet in mijn onderzoek kon gebruiken. Er was bovendien nog niks op de Nederlandse markt en dat vond ik een gemis. Over het onderwerp wordt bovendien vrijwel alleen maar wetenschappelijk geschreven maar er is bij de consument zeker belangstelling voor het onderwerp. Want als je praat over Dark Tourism blijkt iedereen in zijn leven wel eens een Dark Tourism locatie te hebben bezocht. Ik heb altijd het excuus dat ik onderzoek doe, maar heel veel mensen bezoeken Dark Tourism,-locaties uit vrije wil. Daarnaast wil ik voor mijn studenten een handboek maken met veel bronnen dat tot inspiratie kan dienen voor verder onderzoek.”
Wat is de meest bijzondere Dark Tourism plek die je hebt bezocht?
"Dat zijn er meerdere. Ik vond een bezoek aan de crematieplekken in Varanasi in India bijzonder indrukwekkend. Maar mijn bezoek aan Auschwitz was dat ook. Ik ben daar in de jaren zeventig geweest en toen was het wel iets rauwer dan het nu is. Auschwitz zou ik geen tweede keer meer bezoeken, het was echt een hamerslag. Ik ben een paar jaar geleden met mijn kinderen naar Mauthausen geweest om ze te laten zien dat het echt is gebeurd, dat het geen geschiedenisverhaaltje is. Ook Rwanda vond ik verschrikkelijk. Een kamer met de lijken van mensen die daar tijdens de genocide zijn vermoord. Dan hoef ik niet zeven dezelfde kamers te zien. Die boodschap is mij na één kamer al duidelijk. Maar als je daar praat met de lokale bevolking willen ze duidelijk maken dat dit nooit meer mag gebeuren. Maar de grens blijft lastig, waar begint oprechte interesse en waar begint de sensatiezucht? Een andere plek die ik erg indrukwekkend vond was Robbeneiland. Dat heeft alles te maken met de persoonlijkheid van Mandela en het feit dat ik werd rondgeleid door iemand die daar zelf gevangen had gezeten. Dan krijgt zo'n verhaal een heel andere lading. Ik kreeg kippenvel toen hij in 2000 vertelde dat hij eigenlijk nog tot 2013 gevangen had moeten zitten. Daar kun je jezelf als bezoeker nauwelijks een voorstelling van maken.”
Wat vind je in Nederland een indrukwekkende locatie?
"Ik weet dat ze daar niet mee willen worden geassocieerd maar ik vind Anne Frankhuis nog steeds een zeer belangrijke plek. Ik heb wel eens een paar kamers mogen zien die normaal gesproken niet open staan voor het publiek en dan komt het wel sterk binnen. Er is daar niemand vermoord maar de locatie heeft een sterk verband met de Holocaust en er is natuurlijk wel geleden. In Nederland zijn ook een paar begraafplaatsen de moeite van het bezoek waard zoals Zorgvlied in Amstelveen, de Nieuwe Ooster in Amsterdam. Ook de moordplaats van Willem van Oranje in Delft vind ik een indrukwekkende locatie. Daar heb je de combinatie van dood, een beroemdheid, een stuk vaderlandse geschiedenis en de plek waar het echt gebeurd is. Dat is zo krachtig aan Dark Tourism, een sterke component van authenticiteit. Als je het graf van Elvis Presley bezoekt ligt hij daar echt. Het zijn erg authentieke plekken en dat is mede de kracht van de aantrekking.”
Denk je zelf veel na over de dood?
"Dat wordt me meer gevraagd maar ik moet antwoorden dat ik daar nauwelijks tijd voor heb. Natuurlijk doe je dat wel, zeker als het dichterbij komt, maar ik zie nog steeds de zon in het water schijnen. Bovendien heb ik erg veel lol in het beschrijven van de toeristische ontwikkelingen dat in combinatie met dit onderwerp legio onderzoeksmogelijkheden biedt. Je kunt over Dark Tourism met iedereen in gesprek raken en ook heftige discussies voeren. Dat betekent dat het leeft. De dood leeft!”
Dark tourism, de dood achterna is voor slechts € 23,54 (excl. BTW) te bestellen in de store op www.nritmedia.nl.
