Van Gogh NP start bij je voordeur

Die vijf routes worden vooruit geschoven om de zichtbaarheid van het Van Gogh NP in Noord-Brabant te vergroten. Uiteindelijk moet dit leiden tot een groter netwerk dat de steden, de 39 Van Gogh monumenten en natuur en landschap met elkaar verbindt. Het zal in totaal uit zo’n 1000 kilometer voornamelijk onverharde wandelroutes gaan bestaan. Uitgangspunt van dit Groene Paden-plan is dat er wordt gestart bij de voordeur.

"Idealiter wordt het Groene Paden-plan ‘opgeslokt’ in het bestaande routenetwerk, dat binnen het Van Gogh NP al zo’n 3000 kilometer beslaat”, vertelt Frank van den Eijnden, operationeel directeur Van Gogh Nationaal Park. "Dat netwerk is een kwart eeuw geleden ontworpen en bestaat voor twee derde – 2000 kilometer – uit wandelroutes over openbare wegen en fietspaden. Vanwege de toegenomen recreatieve druk bij natuurgebieden en de onveilige situatie op fietspaden willen we graag de helft hiervan – 1000 kilometer – omvormen naar vrij liggende en liefst onverharde wandelroutes. De vijf vooruitgeschoven wandelroutes zijn daarvoor een eerste aanzet. Uiteindelijk hebben we het over een ontwikkeling van meerdere jaren.”

Wethouders Jean-Pierre Schouw (Etten-Leur), in het midden Frank van den Eijnden en Ralph Bogers (Zundert), openden samen twee wandelroutes in Van Gogh Nationaal Park.

Andere groene inrichting

De omvorming betekent ook een andere inrichting van de wandelroutes. "Nu moeten bewoners vanuit een bewoonde kern via een openbare weg naar een startpunt, meestal met de auto en heel soms te voet. Nu willen we het zo inrichten dat bewoners starten bij hun voordeur en zo snel mogelijk via een groene wandelroute in het landschap terechtkomen. Daarom willen we dat hier de kwaliteit van het landschap en de biodiversiteit verbetert door aanplant van struiken en heggen, waardoor ook de beleving toeneemt. Daarmee dragen we bij aan de ambitie van het Rijk om er voor te zorgen dat er 10% groenblauwe dooradering komt in Nederland.”

"De terrein beherende organisaties riepen op om het platteland direct om de natuurgebieden heen zo snel mogelijk te ontsluiten voor recreatieve fietsers en wandelaars

Die routes lopen dan vaak via agrarisch grondgebied. "Met het Groene Paden-plan willen we er daarom ook voor zorgen dat er voor boeren en grondbezitters neveninkomsten zijn en andere methodes komen om hun grond te verwaarden. Ze krijgen namelijk een vergoeding voor het beheer, onderhoud en de afwaardering voor hun grond.”

De omvorming moet ook een ander probleem helpen oplossen, de te hoge recreatiedruk op de huidige wandelroutes in de natuurgebieden. "Tijdens de coronatijd is er door het Routebureau van VisitBrabant een Druktemonitor ingesteld samen met de terrein beherende organisaties, omdat ze een te hoge druk ervaarden op de natuurgebieden zoals de Loonse en Drunense Duinen, de Kampina, de Oisterwijkse Bossen en Vennen, het Mastbos en Moerputten. Dat kwam mede omdat eigen bewoners de auto pakten om te gaan wandelen in een natuurgebied, waarbij al parkeervoorzieningen aanwezig waren. Die druk leidde tot het besef dat er structureel anders moest worden gekeken naar de wandelpaden van de natuurorganisaties en het knooppuntensysteem om zo te komen tot een spreiding van bezoekers door een optimale inrichting en op die manier tot een verlichting van de druk op de populaire natuurgebieden. De terrein beherende organisaties riepen daarbij op om het platteland direct om natuurgebieden heen zo snel mogelijk te ontsluiten voor recreatieve fietsers en wandelaars.”

"Dit alles is niet bedoeld om meer mensen naar de regio te trekken maar draait om de kwaliteit: duurzaam betekenisvol toerisme”

Daarbij is het levensverhaal van Van Gogh een ideale verleider, aldus Van den Eijnden: "Van Gogh tekende en schilderde namelijk niet vaak in de donkergroene natuur, maar wel op het platteland daaromheen. Die beelden van het agrarisch platteland met populierenlandschappen en knotwilgenlanen zijn daardoor beter te framen als mogelijkheid om het Van Gogh-landschap daadwerkelijk te beleven. Van Gogh was een enorme natuurliefhebber omdat hij hier het meest pure in zag, het dichtst bij de schepping en oorsprong. In zijn beleving stonden de boeren het dichtst bij de natuur. Mooie inspiratie voor onze opgaven in het Van Gogh Nationaal Park.”

Meerdere vliegen in één klap

Met de ontwikkeling van het Groene Paden-plan wil Van den Eijnden meerdere vliegen in één klap slaan. "Allereerst willen we de aanleg laten samengaan met landschapsherstel. Daarbij doel ik op de groene en blauwe dooradering van het gebied en het ‘Aanvalsplan voor Versterking Landschappelijke identiteit via Landschapselementen’, gemaakt door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Wij zijn met het plan Groen Dooraderd pilotproject voor dat aanvalsplan en dat betekent dat we versneld heggen en groenbeplanting willen aanleggen, tegelijk met het realiseren van de groene paden op terreinen waar dat kan. Groene Paden-plan en Groen Dooraderd willen we zoveel mogelijk combineren. Daarnaast is het een aanvullende vorm van inkomsten voor grondeigenaren. Een derde doel is het stimuleren van het wandelen en fietsen waarmee we de gezondheid bevorderen van bewoners en bezoekers. En een vierde is ervoor zorgen dat bewoners maar ook bezoekers – tijdelijke bewoners van bijvoorbeeld een bungalowpark, camping of een B&B – hun auto laten staan en letterlijk vanuit hun voordeur gaan recreëren.” Van den Eijnden maakt vervolgens meteen een kanttekening: "Dit alles is niet bedoeld om meer mensen naar de regio te trekken maar het draait om de kwaliteit: duurzaam betekenisvol toerisme.Het is vooral gericht op bewoners en mensen die hier tijdelijk verblijven met het terugdringen van verkeersbewegingen, versterken van natuur, landschap, biodiversiteit en landschapsbeleving, het bevorderen van de gezondheid, verhogen van de verkeersveiligheid en het versterken van de verbinding tussen de steden/dorpen en het platteland.”

Veel kleuren in het voorjaar bij de wandelroute bij Etten-Leur, de Pannenhoef.

Proces achter complexe financiering

De totale financiële omvang van het padenplan is volgens Van den Eijnden niet eenvoudig te beantwoorden. "De ontwikkeling en aanleg van deze eerste vijf routes kost ongeveer 90.000 euro. Hierin is echter nog geen aanleg van landschapselementen en het openstellen van boerenland in meegenomen. Bij deze vijf routes hebben we zoveel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande tracés en openbaar toegankelijke paden.” Nog preciezer ingaan op de financiering is volgens Van den Eijnden lastig. "Bij de wandelroutes is het moeilijk een bedrag te noemen omdat het ervan afhangt of het gemeentelijke grond is, of het om bestaande zandpaden gaat of dat het om terrein gaat waar een grondeigenaar een vergoeding voor moet ontvangen. Datzelfde geldt voor de groenblauwe dooradering: wie is eigenaar van de grond, wat is het belang erbij en wat is de afwaardering van de grond? En hoe zorgen we ervoor dat de vergoedingen hoog genoeg zijn en langdurig. Als we vervolgens kijken naar de vergoedingen kom je terecht bij bestaande regelingen zoals de Stimuleringsregeling Landschap Noord-Brabant (STILA) en landelijke fondsen. Daarnaast zoeken we naar een model waarbij het bedrijfsleven terreineigenaren een financiële vergoeding geeft voor het ontsluiten van het terrein. Omdat het gaat om groencompensatie kunnen bedrijven namelijk CO2-compensatie daarvoor krijgen. We werken momenteel aan de ontwikkeling van Van Gogh NP certificaten, waarbij bedrijven kunnen intekenen op de kaart van het gebied en een tracé zichtbaar kunnen co financieren (adopteren) met meerwaarde voor hun bedrijf.”

"We werken momenteel aan de ontwikkeling van Van Gogh NP certificaten, waarbij bedrijven kunnen intekenen op de kaart van het gebied en een tracé zichtbaar kunnen cofinancieren”

In Flevoland ontstaan er inmiddels meerdaagse trektochten door Flevolandse natuurgebieden. Ook in Van Gogh NP trekt het aanbod van meerdaagse natuurreizen aan. "We hebben natuurlijk al de Van Gogh fietsroute van 435 kilometer door Noord-Brabant. Die wordt al veel gebruikt. Het aardige is dat we inmiddels zien dat mede door de komst van deze wandelroutes er dit jaar voor het eerst reisorganisaties zijn die trektochten door het gebied gaan organiseren. Zo heeft OAD individuele fietstochten door het landschap van Van Gogh, biedt touroperator Actief Door Europa vijfdaagse wandelvakanties Van Gogh in Brabant aan en heeft Avontuur Dichtbij, een organisatie gericht op natuurbeleving, verschillende voet-, fiets- en kanotochten door het Brabantse platteland in de voetsporen van Van Gogh. Vanzelfsprekend is dit een ontwikkeling die we toejuichen.”

Terreineigenaren en boeren nodig

Waardering voor het landschap zorgt er vaak voor dat het landschap goed behouden blijft. Daarom zet Van den Eijnden verschillende middelen in om het draagvlak te vergroten. "VisitBrabant en IVN starten dit najaar met verschillende programma’s voor recreatieondernemers om hen te activeren. Daarnaast zetten we ook in op bewoners, met campagnes om hen bewust te maken van de kwaliteit van het landschap. En het gaat vooral ook om draagvlak bij terreineigenaren en boeren, want hen hebben we nodig voor de verfraaiing van het landschap en de natuurinclusieve aanpak. Vandaar dat voor hen de verdienmodellen interessant moeten zijn. De wandelpaden zijn daarbij onderdeel van een veel groter pakket aan maatregelen via het programma Brabants Bodem. Zo krijgen melkveehouders met een grotere biodiversiteit dankzij een biodiversiteitsmonitor tegenwoordig een beloning op basis van hun prestaties, zoals een hogere vergoeding voor hun melk. Ook lopen er trajecten met korte ketens zoals ‘Eet je landschap mooi’ om ervoor te zorgen dat de producten van die boerenbedrijven gemakkelijker de weg vinden naar de consument. En we proberen de toegankelijkheid tussen bewoonde wereld en het boerenland zo te vergroten dat de boerenwinkels aantrekkelijker worden.” Vervolgens gaat Van den Eijnden nog een stap verder: "Misschien moeten we gaan denken aan boerenbedrijven als nieuwe natuurpoorten van de toekomst in plaats van de huidige horecazaken aan de rand van de te druk bezochte natuurgebieden.”

Markant punt bij Zundert, de Akkermolen.

Start uitvoering

Van den Eijnden hoopt dat er in 2022 gestart kan worden met de uitvoering van de aanleg van houtwallen en groene singels om zo tegelijkertijd de groene paden mogelijk te maken. Ondertussen is het Routebureau van VisitBrabant al druk bezig om de Van Gogh NP wandelroutes zo effectief mogelijk aan te bieden en te ontsluiten. Van den Eijnden: "Uiteindelijk hebben we alle partners nodig om op alle gebieden nog verder stappen te zetten. In VanGogh NP werken we met 60 partners samen aan het versterken van ons landschap. Bij de plannen voor Groene Paden en Groene Dooradering zijn naast het Routebureau VisitBrabant ook Natuurmonumenten, Brabants Landschap, IVN, ZLTOen de Provincie Noord-Brabant actief betrokken bij de planvorming rondom Groene Dooradering. ZLTO, de vereniging van en voor boeren en tuinders in Zeeland, Noord-Brabant en Zuid-Gelderland, is voor ons een erg belangrijke partner. Ook gemeenten en waterschappen zijn belangrijk. Want uiteindelijk is 60% van het gebied landbouwgrond. Vandaar dat de bijdrage van de ZLTO en andere agrarische partners aan dit traject fundamenteel is.”

De routes in Zundert en Etten-Leur

De route in Zundert loopt in en rond het dorp waar Vincent van Gogh heeft gewoond. De focus ligt vooral op verrassend groen in de woonomgeving. De route voert langs zes Van Gogh Monumenten, het erfgoed en langs plekken uit zijn jeugd waar hij als kind wandelde, speelde en droomde over later. De route voert onder meer langs Landschapszone de Tuinderij, natuurzone de Kleine Beek, de Assortimentstuin en schilderachtige beken zoals de Aa of de Weerijs.

De Ettense route loopt vooral door de natuur waar Vincent van Gogh lange wandelingen maakte. De tocht voert door het boerenland, woeste akkers met knotwilgen, bossen, poelen, beken en schilderachtige vennen. De wandeling is goed te combineren met de vijf Van Gogh Monumenten in Etten-Leur, waaronder de Van Gogh Kerk, de Kosterswoning en de Lambertuskerk.

De vijf wandelroutes
Nuenen. Opening: 10 februari 2022. Lengte: 10 kilometer.
Zundert. Opening: 5 juli 2022. Lengte: 8 kilometer.
Etten-Leur. Opening: 5 juli 2022. Lengte: 14 kilometer.
Helvoirt. Opening: Najaar 2022. Lengte: tussen de 10 en 15 kilometer. 
Tilburg. Opening: Najaar 2022. Lengte: 15 kilometer.