Nationale Parken moeten gebiedsurgentie en beleidsurgentie verbinden
Recreatie als aanjager voor innovatie en transformatie
Nationale Parken moeten hun maatschappelijke relevantie en de meerwaarde in het ecologisch, economisch en sociaal-cultureel domein meer voor het voetlicht brengen. Recreatie kan daarbij de aanjager zijn van innovatie en transformatie. Dat vindt David van Zelm van Eldik, sinds januari programmamanager van het Nationale Parken Bureau. “Nu worden Nationale Parken door externe partijen te veel gezien als nice to have.”
Inhoud van dit artikel
David van Zelm van Eldik is opgeleid als landschapsarchitect aan de Wageningen University & Research. Na zijn studie ging hij bewust aan de kant van de opdrachtgever van de ontwerper werken. Hij was daarna ruim een kwart eeuw in dienst bij de Rijksoverheid voor verschillende departementen. "Ik hield me in allerlei rollen steeds bezig met de vraag: hoe kunnen we met aandacht en liefde voor het landschap de grote ruimtelijke opgave van deze tijd vormgeven? Dat deed ik onder meer bij het Programma Mooi Nederland, bij het vormgeven van het routenetwerk van snelwegen, bij het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie en de Nationale Omgevingsvisie. De laatste jaren was ik vanuit het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening trekker van het Programma Ons Landschap, dat gaat over het ontwikkelen van een nationale strategie voor landschappen. Hoe kunnen we met alle thema’s die de fysieke leefomgeving raken landschapsinclusief aan ruimtelijke ontwikkeling doen?”
Veel dingen tegelijk
In de periode had David regelmatig contact met een aantal nationale parken over de vraag hoe je met ontwerpend onderzoek in de overgangsgebieden rond natuurkernen kunt komen tot een nieuw perspectief. "Dat was een heel inspirerende samenwerking dus toen de functie vrijkwam van programmamanager van het Nationale Parken Bureau (NPB) was ik meteen geïnteresseerd. Het narratief dat ik vaak tegenkom is dat nationale parken de parels van de natuur zijn en dat het fantastische plekken zijn om te recreëren. Dat is zo, maar ze zijn nog zoveel meer. Zo zijn ze in een aantal gevallen proefgebieden over hoe we met elkaar gebiedsgericht kunnen samenwerken en hoe we daarbij een aantal maatschappelijke vragen in dat landschap rond natuur, water, waterkwaliteit, energie en wonen op een goede manier kunnen oppakken.”

David van Zelm van Eldik.
Landschapsecologisch systeem
David wijst erop dat ‘nationaal park’ geen beschermingscategorie is en dat er in formele zin geen extra planologische werking vanuit gaat. "Alleen de kern, vaak Natura 2000, is beschermd via strenge Europese wetgeving. Een nationaal park is vooral een manier om met elkaar samen te werken.” David ziet nationale parken als een landschapsecologisch systeem waar mensen wel moeten samenwerken als ze effectief willen werken aan de maatschappelijke opgaven op economisch terrein – hoe kom je tot een langjarig verdienvermogen en tot een renderende economie – en op sociaal-cultureel terrein. "Bij dat laatste heb je het over recreatie, erfgoed, landschap en cultuurhistorie. Dat alles moet op een manier waarbij met respect met natuurwaarden wordt omgegaan en waarbij er bedrijven ontstaan die natuurinclusief ondernemen.”
Opgaven
De nationale parken hebben allemaal opgaven op het gebied van het voldoen aan de Europese verplichtingen op het gebied van biodiversiteit en waterkwaliteit zoals de Kaderrichtlijn Water en de Europese Natuurherstelverordening. "Daarnaast hebben nationale parken de opgave om met behoud van verdienvermogen de landbouw te ondersteunen door perspectief te creëren voor de boeren die willen overschakelen naar extensieve bedrijfsvoering. Die boeren hebben we hard nodig als landschapsbeheerder. Een divers verdienmodel, waarvan ook recreatie en ecosysteemdiensten zoals het leveren van schoon water, schone lucht en biodiversiteit deel uitmaken biedt daarvoor goede mogelijkheden. Het gaat kortom om het transformeren van het grondgebruik. Daarbij vergroot je de kwaliteit van de leefomgeving zodat mensen er graag willen wonen. Tegelijkertijd krijgen ondernemers meer perspectief.”


Gebiedssamenwerking die werkt
Hoe zo’n samenwerking in de praktijk werkt, illustreert hij met het Kustpact: "Ik ben daarvan ambtelijk voorzitter geweest en heb dat van dichtbij mee mogen maken. In het Kustpact streefden we met alle partijen langs de kustzone naar het in balans brengen van de recreatieve economie en natuur en landschap. In dat kustpact zitten alle overheden (landelijk, provinciaal en gemeentelijk) en de waterschappen, maar ook allerlei brancheorganisaties, de ANWB, recreatieclubs zoals HISWA-RECRON en de strandhoreca. In het Kustpact snapten de partijen de symbiose en de onderlinge verbondenheid. De recreatieondernemers begrepen dat ze zorg moesten dragen voor de natuur en de kip met gouden eieren niet konden slachten en de natuurorganisaties dat ze gebaat waren bij een gezonde economie en goede investeringen in de ruimtelijke inrichting. Het resultaat is een stevig Kustpact en een actief netwerk van partijen. Het is belangrijk om iets vergelijkbaars ook bij de nationale parken te creëren.”
Aanjager voor innovatie en transformatie
Volgens David zit er een gevaar in wanneer je het niet goed regelt: "Als je recreatie niet goed managet, kan het een bedreiging zijn voor de natuur. Als je het echter wel goed doet, kan recreatie een enorme aanjager zijn voor innovatie en transformatie en voor het beheren van natuur met privaat geld. Ik zie daarvoor veel mogelijkheden, juist in de gebieden om de natuurkernen die onderdeel zijn van een nationaal park. Die zijn misschien qua natuurwaarden niet top, maar recreatief heel interessant. Ik vind dat nationale parken daar al goed mee bezig zijn door bewust te kijken naar welke kerngebieden ze beschermen door ze bijvoorbeeld ontoegankelijk te maken voor recreanten en in welke aangrenzende gebieden ze investeren als recreatieve bestemming. Daarbij is de uitdaging om zo’n aangrenzend gebied met routestructuren, groenblauwe dooradering, kleinschaligere landschappen en nieuwe recreatieve producten zo in te richten dat het een aantrekkelijke recreatieve bestemming wordt. Daarmee krijg je in zo’n gebied een fijnmazig ecologisch en economisch netwerk dat elkaar in evenwicht houdt in plaats van dat het op elkaar kannibaliseert.”


Poorten
David is enthousiast over de ‘poorten’ die er in toenemende mate bij nationale parken te vinden zijn. "Het zijn plekken waar je de bezoeker ontvangt en informeert en waar ook vaak horeca te vinden is. Bovendien is het een hub, waar je aankomt met ov, fiets of auto en wat daarna het vertrekpunt is om het gebied te ontdekken. Op die manier versterk en intensiveer je de beleving en respecteer je tegelijkertijd de natuur omdat je ervoor zorgt dat niet alles wordt platgelopen of overlopen.”
David is sinds januari 2026 manager van het Nationale Parken Bureau. "Met mijn komst wil het NPB nadrukkelijker focussen op hoe we het verhaal goed kunnen vertellen over de maatschappelijke relevantie en de meerwaarde van de nationale parken in ecologisch, economisch en sociaal-cultureel domein. Daarbij willen we kijken naar goede voorbeelden en data. Maar vervolgens willen we er ook op wijzen dat nationale parken een verbinder kunnen zijn van de gebiedsgerichte aanpak zoals hierboven beschreven.”
Nice to have
David is er in zijn eerste maanden van geschrokken dat veel partijen – bij Rijk, provincies, landelijke partners en beherende organisaties – de nationale parken vooral zien als nice to have. "Ze zien het als ‘leuk voor zondagmiddag met de hond’. Ik denk dat je door er zo naar te kijken de potentie van de nationale parken niet benut. Mijn wens is daarom dat nationale parken ook worden gezien als één – niet het – antwoord op de complexe stapeling van maatschappelijke opgaven in deze tijd: hoe werk je gebiedsgericht samen? Door elkaar te kennen, te vertrouwen en te bepalen wat je gezamenlijk perspectief is.” Het heeft bovendien nog een voordeel: "Als externe partijen deze waardevolle rol van de nationale parken zien en erkennen, worden ze ook minder kwetsbaar en komen de geldelijke middelen minder onder druk te staan.”
David vindt in dit verband ‘brede welvaart’ een mooi begrip: "Dat gaat er namelijk om dat we het economisch, ecologisch en sociaal-cultureel goed hebben met elkaar. Nationale parken zijn in mijn ogen een prachtige manier om brede welvaart te creëren.”
Zijn angst is dat de politiek om uitdagingen zoals stikstof en woningbouw op te lossen, teruggrijpt naar eendimensionale oplossingen zoals het uitkopen van boeren. "Daarmee is het probleem niet duurzaam opgelost. Dat kan alleen door perspectief voor gebieden en hun gebruikers te creëren en door meerdere problemen tegelijk met elkaar aan te pakken. Daarbij moet je elkaar vinden op een betekenisvolle manier.”
In 2030 eindigt het huidige Beleidsprogramma nationale parken. David: "Dat betekent niet dat we dan klaar zijn, maar dat we een volgende fase ingaan. Ik hoop dat we tegen die tijd de relevantie van de nationale parken bij het oplossen van maatschappelijke opgaven voldoende hebben aangetoond.”


