Anderhalf jaar onderzoek wijst Trynwâlden de weg naar een bewuste bestemming
‘Genoeg reden om te komen, te weinig om te blijven’
Rust, natuur, erfgoed en een warme Friese gemeenschap: Parklandschap Trynwâlden heeft alles in huis om uit te groeien tot een bewuste bestemming. Toch wordt de potentie van het gebied nog nauwelijks gezien en benut. Onderzoekers van CELTH, NHL Stenden, Breda University of Applied Sciences (BUas) en het Fries Erfgoed Collectief keken anderhalf jaar lang naar het gebied. Op 24 september presenteerden zij hun bevindingen aan bewoners, ondernemers, erfgoedeigenaren en de gemeente. De boodschap: de kwaliteiten liggen er, maar ze moeten zichtbaar, voelbaar en gedeeld worden.
Inhoud van dit artikel
Een gebied op een kruispunt
Wie Trynwâlden kent, hoeft niet overtuigd te worden van de schoonheid van het gebied. Tussen Leeuwarden en Dokkum liggen zeven historische kerkdorpen, landgoederen als Vijversburg en Stania State, en een landschap dat in Nederland zijn weerga nauwelijks kent. Landschapsarchitect Els van der Laan, directeur van het Fries Erfgoed Collectief, legt uit waarom. “Het gebied ligt op een soort kruispunt: van noord naar zuid een hoge zandrug met de landgoederen en bossen, en van oost naar west een prachtig waterrijk Natura 2000-gebied. Die gradiënt komt in Nederland bijna niet voor, en ook in Friesland is hij uniek.”
Juist daarom is het onderzoek naar de ontwikkeling van een bewuste bestemming voor bezoekers, bewoners en bedrijven zo relevant. “Dit is een fantastisch gebied, dat hoef ik jullie niet te vertellen”, zegt Van der Laan tegen de zaal met vooral bewoners en bedrijven uit de regio. “Maar als je het ziet, vraag je je ook af: wordt het wel zo gebruikt dat het ook het gebied ten goede komt?” Het Fries Erfgoed Collectief wil erfgoed niet alleen verduurzamen, maar het ook een bredere maatschappelijke betekenis geven.
Geen massatoerisme
In het onderzoek is gekeken naar hoe het Parklandschap Trynwâlden zich kan ontwikkelen tot een bewuste bestemming. Wat is dat precies, een bewuste bestemming? Wesley Put-van den Beemt, senior docent en onderzoeker bij BUas (lectoraat Storytelling & Experiences), plaatst het begrip in de onderzoeksagenda die CELTH enkele jaren geleden ontwikkelde. “We hebben gekeken naar de kwaliteit van het beleven van de bezoekers die dit gebied bezoeken. De bewoners spelen uiteraard een belangrijke rol: de kwaliteit van leven. En bij de ondernemers gaat het om de kwaliteit van samenwerken.”

“Het is echt niet zo dat je massatoerisme naar dit gebied wilt trekken. Beslist niet”, benadrukt Put-van den Beemt. “De vraag is op welke manier je die bewuste bestemming verder kunt ontwikkelen, en waar hier de potentie zit.” De erfgoedlocaties, van landgoederen tot kerken en parken, zijn daarbij de dragers die bezoek, beleving en economie verbinden.
Put-van den Beemt bracht ook haar Brabantse ervaring in. Van Gogh Nationaal Park, een nationaal park nieuwe stijl, en Natuurgrenspark De Groote Heide, een grensoverschrijdende samenwerking van gemeenten met België, dienden als referentiecases. “Het is mooi om te zien wat de samenwerking tussen alle verschillende partijen daar teweeg heeft gebracht”, zegt ze. Haar conclusie over Trynwâlden: “In dit parklandschap zijn al stappen gezet, maar er is zeker nog ruimte om het verder te ontwikkelen. De vraag is hoe jullie dat gezamenlijk gaan doen.”
Vier invalshoeken
Het was aan Sarike van Slooten, senior docent en onderzoeker bij NHL Stenden en het European Tourism Futures Institute (ETFI), om de zaal in twintig minuten door “anderhalf jaar onderzoeksresultaten” te loodsen. Samen met onderzoeker Nazli Kurupinar en een groep studenten bracht zij het gebied langs vier lijnen in kaart. Het bestemmingsonderzoek begon met veldobservaties in alle zeven dorpen. Bij 68 bezoekers werd een kwalitatieve enquête afgenomen, 150 inwoners vulden een vragenlijst in en zeven ondernemers en erfgoedlocaties werden uitgebreid geïnterviewd. Rode draad was het 5A-model. Dit model van Dickman en Buhalis verdeelt een bestemming in vijf essentiële pijlers: Attractions (bezienswaardigheden), Accessibility (bereikbaarheid), Amenities (voorzieningen zoals horeca en verblijf), Available Packages (samengestelde reizen) en Activities (activiteiten). Samen bepalen deze vijf elementen de aantrekkingskracht, de beleving en het succes van een toeristische bestemming voor bezoekers.
Een tussenstop of daguitje
De sterktes van de bestemming zullen niemand in Trynwâlden verbazen. Van Slooten noemt drie hoofdingrediënten: de natuurlijke gelaagdheid van het landschap, het erfgoed van staten, stinzen en kerkdorpen, en de Friese gemeenschapscultuur. “Die is hier heel erg voelbaar en zichtbaar. Niet alleen in de taal, als je wordt aangesproken, is het gelijk in het Fries, maar ook in de regionale producten, de ambachten, de workshops.” Toch schuurt er iets. “Trynwâlden heeft heel veel potentie om holistisch als bestemming te worden ervaren. Maar het zijn toch vaak de losse dorpen die mensen bezoeken”, aldus Van Slooten. “Er is reden genoeg om te komen, maar niet heel veel reden om te blijven. Dat hebben we steeds teruggehoord.”



Een belangrijke oorzaak is de bereikbaarheid tussen de dorpen en locaties in het gebied. “Daardoor slaan mensen dorpen en plekken over.” Ook de erfgoedlocaties zelf zijn beperkt toegankelijk: bezoekers kunnen de parken in, maar willen ook graag de gebouwen zien. Het gemis aan open horeca en passende overnachtingsplekken kwam uit elke invalshoek naar voren. Daar komt een ontbrekende herkenbare positionering bij. “Als je het gebied kent, is er wel degelijk een verhaal, een merk en een plek”, zegt Van Slooten. “Alleen is het niet zichtbaar en voelbaar genoeg op de plekken zelf, binnen de dorpen.” De conclusie van het bestemmingsonderzoek is samengevat: Trynwâlden is een authentiek gebied voor wie rust zoekt, met veel potentieel voor recreatie, maar het blijft vooral een tussenstop of een daguitje.
‘Een soort warm bad’
De ondervraagde bezoekers zijn opvallend positief. Rust, natuur, erfgoed en gezelligheid vormen de kern van hun beleving, die de verwachtingen vaak overtreft. Zeventig procent beoordeelt het bezoek als positief of zeer positief en ruim zeven op de tien willen terugkomen. Tytsjerk, Gytsjerk, Park Vijversburg en Stania State zijn de ankerpunten waar een bezoek begint. “Vanuit die plekken kun je dingen ontwikkelen of initiëren”, zegt Van Slooten. Het warme welkom maakt diepe indruk, vooral op jongeren. “Alle jongeren zeiden: vooral de ontmoetingen met de mensen vonden we heel erg aangenaam. Als je uit Leeuwarden of Groningen komt, uit de grote stad, is dit toch een soort warm bad. Thuiskomen.”
Tegelijk zien bezoekers verbeterpunten op alle vijf A’s. Horeca en detailhandel met beperkte, onbetrouwbare openingstijden worden het meest gemist (32 procent), gevolgd door activiteiten voor jongeren (26 procent) en informatievoorziening (21 procent). “Veel mensen namen hun eigen broodje mee”, vertelt Van Slooten. “Dat was prima voor de belevenis, maar ze hadden toch graag de lokale keuken van Trynwâlden willen proeven. Dat was voor heel veel mensen niet mogelijk.”
Tevreden bewoners, met kanttekeningen
De bewoners van Trynwâlden zijn over de hele linie tevreden over hun leefomgeving. Natuur en landschap worden unaniem gewaardeerd (90 procent tevreden, niemand ontevreden) en 87 procent voelt zich veilig. Bereikbaarheid scoort met 70 procent het laagst; winkels (50 procent) en horeca (55 procent) roepen de meeste ontevredenheid op.
Opvallend is dat de wandel- en fietspaden zowel als sterkte als zwakte terugkomen. “Mensen zijn gevallen, het onderhoud is volgens hen niet altijd goed genoeg”, zegt Van Slooten. Ook de zichtbaarheid van parkeerplekken is een aandachtspunt. En waar bezoekers vooral eet- en drinkgelegenheden missen, noemen bewoners voor het eerst ook de dagelijkse winkels. Meer evenementen en activiteiten staan hoog op het verlanglijstje, vooral bij twee groepen. “Als het gaat om ‘ik wil meer doen in het gebied’, staken de jongeren en de ouderen er bij uitstek bovenuit.”
Eilandjes zonder brug
Het ondernemersonderzoek, uitgevoerd met het COM-B-gedragsmodel (capaciteit, gelegenheid en motivatie), laat een herkenbaar beeld zien. Er wordt samengewerkt, maar kleinschalig, geografisch beperkt en vooral ad hoc. “Het gaat voornamelijk om mond-tot-mondreclame en doorverwijzingen: als je hier gaat slapen, kun je daar eten, of daar koffie drinken”, legt Van Slooten uit. “Dat werkt ook. Maar dan is het klaar. Het is geen duurzame samenwerking.”

De zeven geïnterviewde ondernemers waren eensgezind: “We doen al wel wat, we willen wel meer, maar we weten niet hoe.” Tijd, geld en een centraal platform ontbreken. Eerdere initiatieven die op niets uitliepen, hebben het vertrouwen geen goed gedaan en ondernemers kennen elkaars aanbod onvoldoende. “Dan krijg je een beetje eilandjesgedrag, en dat woord werd ook echt genoemd.” Van de gemeente verwachten ze meer coördinatie en facilitering. Wat ze vooral willen, vat Van Slooten samen als: “Neem ons mee. Organiseer iets. Zo’n avondje kletsen met koffie. Dan bouw je vertrouwen op en ken je elkaar, en is het laagdrempeliger om op een gegeven moment dat belletje te plegen.”


Vier ontwikkellijnen
Omdat de vier deelonderzoeken telkens dezelfde sterktes en knelpunten opleveren, zijn de bevindingen robuust. Het onderzoeksteam vertaalde ze naar vier ontwikkellijnen, die Van Slooten nadrukkelijk als samenhangend geheel presenteerde. De eerste lijn, samenwerking en communicatie, moet de stap maken van ad hoc-initiatieven naar blijvende samenwerking: een neutrale ontmoetingsruimte, een coördinator en het zichtbaar maken van samenwerkingen, die al succesvol zijn. Van Slooten brak daarbij een lans voor het onderwijs. “Jullie zijn omringd door hogescholen waar heel veel energie en denkkracht bij studenten zitten. Het zou mooi zijn om die binnen te halen, en tegelijkertijd jullie studenten werkervaring te bieden. Een supermooie win-win.”
De tweede lijn draait om bereikbaarheid, bewegwijzering en voorzieningen: heldere bewegwijzering, een digitale erfgoed- en informatietool, meertalige wandel- en fietskaarten met rustpunten en toiletten, en beter vindbare parkeerplaatsen. De derde lijn, evenementen, activiteiten, horeca en winkels, zet in op een breder en betrouwbaarder aanbod, onderling afgestemde openingstijden en meer gevarieerde verblijfsrecreatie naast de campings. Een voorbeeld is het hardloopevenement ‘De Tien van Tryn’, een idee van studenten.
De vierde lijn, beleefbaarheid van verhaal en identiteit, raakt misschien wel het hart van de zaak. Het verhaal ligt er al: de legende van Tryn en de zeven kerkdorpen. “Het verhaal en de identiteit zijn er wel, maar ze worden niet beleefd”, zegt Van Slooten. “Je zou het verhaal van Tryn op alle erfgoedlocaties en in alle dorpen kunnen laten terugkomen, er spelenderwijs iets mee doen, er een thema van maken. Als je dat verankert voor bewoner én bezoeker, krijg je een veel holistischer beeld van Trynwâlden.”
Ideeen voor eerste stappen hebben de onderzoekers ook al. Zo moet de informatiekloof worden aangepakt: “Er is op dit moment geen centrale website of platform dat Trynwâlden als één bestemming communiceert. Dat betekent een centrale informatielaag met één digitaal en fysiek startpunt. Daarnaast liggen er kansen om aan te sluiten bij Merk Fryslân, voor (inter)nationaal bereik, en bij het bestaande Trynwâlden Online. In het gebied kunnen trekpleisters met elkaar worden verbonden door storytelling, informatiepanelen en audio- en themaroutes. Maar bovenal moet een verhaal worden gebouwd waar bewoners trots op zijn: natuur, gemeenschap en erfgoed. Hierdoor worden het merk en de identiteit authentiek en lokaal gedragen.
Wie neemt het stokje over?
Na de pauze gingen de aanwezigen aan dialoogtafels met de vier lijnen aan de slag. Van der Laan sloot af met een oproep die verder reikt dan dit onderzoek. “Ik denk altijd bij onderzoek: je hoeft er niet iets van te vinden, laat je vooral verbazen. Het gaat er niet om dat je het ermee eens bent, maar dat je getriggerd wordt. En bij mij is dan de vraag: hoe dan? En wie dan?”
Die wie-vraag neemt het Fries Erfgoed Collectief op zich, maar niet om alles zelf te doen. “Als collectief gaan we het niet allemaal zelf organiseren. We willen de stok doorgeven en kijken wie hem oppakt.” Haar pleidooi aan de zaal is helder. “Het is zo belangrijk dat je niet naar elkaar gaat wijzen: jij moet. De vraag is: wie gaat met mij meedoen? Het hele proces van samenwerken zit echt bij initiatiefnemers die zeggen: kom op, we gaan het doen. Duwers hebben we niks aan, het moeten trekkers worden. En vooral niet te veel mopperen op elkaar, want daar schieten we niets mee op.” Met een knipoog voegt ze eraan toe: “We gaan het doen. En er komt resultaat.”
De legende van Tryn
Lang geleden, op de hoge zandrug ten oosten van Leeuwarden, woonde een rijke en wijze vrouw die Tryntsje werd genoemd. Ze had zeven zonen: Alde, Oene, Gieke, Rypke, Tiete, Reade en Wynse.
Toen de jongens opgroeiden, verdeelde Tryntsje haar uitgestrekte gronden. Elk van de zonen kreeg een eigen stuk land om een boerderij op te bouwen. Ze werkten hard, verbouwden het land en stichtten gezinnen. Rondom hun hofsteden kwamen steeds meer mensen wonen, waardoor er al snel levendige dorpen ontstonden met eigen kerken.
Zo schonken de zonen hun namen aan het landschap: Alde stichtte Aldtsjerk, Oene bouwde Oentsjerk, Gieke stichtte Gytsjerk, en ook Ryptsjerk, Tytsjerk, Readtsjerk en Wyns zagen het licht.
Als eerbetoon aan hun geliefde moeder noemden de bewoners de hele bosrijke streek de Trynwâlden — de wouden van Tryntsje. Nog altijd waart haar naam daar rond via het brons op het dorpsplein, waar ze voor eeuwig met haar zeven zonen over de streek uitkijkt.
