Beleid·ArtikelUit R&T nr. 03 • Jaar 2026

Toerisme als versneller van retailtransformatie in Europese binnensteden

Is sturen op vastgoed de sleutel tot leefbaarheid en diversiteit in retail?

Het debat over massatoerisme wordt in steeds meer Europese steden met groeiende felheid gevoerd. Het roept ook de vraag op of toerisme tot een verarmd winkelaanbod leidt. Onderzoek van Sweco legt een complex samenspel bloot waarin toerisme een belangrijke, maar zeker niet de enige rol speelt in het stedelijke retaillandschap.

Marc Gerlings · 31 jul 2026 · 8 min lezen Printen
Een opvallende conclusie uit het onderzoek is dat de rol van vastgoedeigenaren in het debat vaak onderbelicht blijft.
Een opvallende conclusie uit het onderzoek is dat de rol van vastgoedeigenaren in het debat vaak onderbelicht blijft.
Tekst: Marc Gerlings, Foto: Pexels

Volgens het onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de European Alliance on Balanced Urban Tourism, verliezen stadscentra in heel Europa in rap tempo hun winkeldiversiteit. Lokale en ambachtelijke ondernemers verdwijnen, terwijl internationale ketens en toeristisch georiënteerde retail oprukken. Die ontwikkeling doet zich niet alleen voor in bekende toeristische hotspots, maar ook in steden met een veel bescheidener bezoekersprofiel. "Onze eerste vraag was eigenlijk heel fundamenteel,” zegt Douwe Stoer, consultant Vrijetijd en Retail bij Sweco. "Is er werkelijk sprake van monocultuur? En als dat zo is, hoe ontstaat die dan?” Het antwoord blijkt genuanceerd, maar roept ook vragen op over toeristificatie.

Meer dan alleen souvenirwinkels

Wanneer beleidsmakers of bewoners het hebben over de verschraling van winkelgebieden, gaat het gesprek al snel over souvenirwinkels en fastfoodketens. Maar dat beeld is volgens de onderzoekers te beperkt.

"Je moet onderscheid maken tussen wat wij ‘toeristificatie’ noemen en monocultuur in winkels,” legt Stoer uit. "Toeristificatie slaat vooral op het aanbod dat zich direct op bezoekers richt. Monocultuur gaat veel verder en leidt tot eenvormige stadscentra.” De grote ketens vind je overal, van Amsterdam tot Barcelona. "Dat zie je ook in het steeds dominanter worden van dezelfde internationale ketens in binnensteden.”

Wie door Europese winkelstraten loopt, herkent dat patroon moeiteloos. Van Amsterdam tot Praag en van Barcelona tot Kopenhagen: grote merken als Zara, H&M en andere formules bepalen in toenemende mate het straatbeeld. Dat zorgt voor herkenbaarheid, maar tegelijkertijd ook voor inwisselbaarheid. Ingrid Ploegmakers, Leading Expert Winkelen & Vrijetijd bij Sweco, ziet dat deze ontwikkeling direct de identiteit van steden aantast. "Juist het onderscheidende aanbod, de lokale winkels en ambachtelijke ondernemers maken een stad uniek. Als die verdwijnen, verlies je een belangrijk deel van je aantrekkingskracht. Niet alleen voor bewoners, maar uiteindelijk ook voor bezoekers.” Die ketens zijn financieel krachtiger en lijken daarmee de slag te winnen, maar er zijn alternatieven mogelijk.

Stijgende huren en veranderend consumentengedrag

De oorzaken van deze monocultuur liggen volgens het onderzoek op meerdere vlakken. Een belangrijke factor is de stijging van de huurprijzen op toplocaties in binnensteden. Vastgoedeigenaren zoeken zekerheid en kiezen daardoor vaker voor grote, kapitaalkrachtige ketens. "Tegelijkertijd zie je dat consumentengedrag verandert,” zegt Stoer. "Online winkelen groeit en fysieke winkels moeten zich anders positioneren. Dat maakt het voor kleinere ondernemers nog lastiger om te overleven.”

Deze structurele ontwikkelingen spelen in vrijwel alle steden, ongeacht de mate van toerisme. Daarmee wordt duidelijk dat monocultuur niet simpelweg kan worden toegeschreven aan bezoekersdruk van toerisme.

Toerisme als kantelpunt

Toch is de rol van toerisme niet te onderschatten. Uit het onderzoek komt naar voren dat toerisme vaak fungeert als versneller van bestaande trends. "In veel gevallen is toerisme het kantelpunt,” aldus Stoer. "Er is al druk op het retailaanbod door andere ontwikkelingen, maar extra vraag van bezoekers kan ervoor zorgen dat het evenwicht doorslaat.”

Dat is goed zichtbaar in steden als Amsterdam, waar bepaalde delen van het centrum sterk op toeristen zijn gericht. Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat deze monocultuur zich vaak concentreert in specifieke straten of zones, en niet het gehele centrum beslaat. Die nuance is belangrijk, omdat die ook perspectief biedt op oplossingen. Als de problematiek ruimtelijk afbakent, kunnen maatregelen gerichter worden ingezet.

Kiel: lessen uit een minder toeristische stad

In het onderzoek zijn verschillende ‘controlesteden’ meegenomen: steden zonder uitgesproken toeristisch profiel. Deze steden laten een vergelijkbare ontwikkeling in het winkelaanbod zien. Een van deze controlesteden is Kiel."Kiel is interessant omdat het laat zien dat monocultuur niet alleen een toerismeprobleem is,” zegt Ploegmakers. Een van de oplossingen tegen monocultuur: "De stad zet sterk in op het verbeteren van de verblijfskwaliteit van het centrum als geheel.” Veel bezoekers van Kiel zijn bijvoorbeeld passanten die gebruikmaken van de veerverbindingen. De stad probeert hen langer vast te houden en de eigen inwoners te binden door een aantrekkelijker en gevarieerder centrum te creëren, niet alleen met winkels, maar ook met kwalitatieve openbare ruimte en verblijfsplekken. De casus Kiel benadrukt dat het versterken van de algehele beleving van het centrum minstens zo belangrijk is als ingrijpen in het winkelaanbod zelf.

Inspiratie uit Kiel:
Inspiratie uit Kiel: "De stad zet sterk in op het verbeteren van de verblijfskwaliteit.”
Ingrid Ploegmakers:
Ingrid Ploegmakers: "Juist het onderscheidende aanbod, de lokale winkels en ambachtelijke ondernemers maken een stad uniek.”

Amsterdam: balanceren op het snijvlak van toerisme en leefbaarheid

In Amsterdam ligt de problematiek veel zichtbaarder aan de oppervlakte. Het debat over massatoerisme en leefbaarheid speelt al jaren en retail speelt daarin een belangrijke rol. "De stad probeert verschillende instrumenten in te zetten om de balans te bewaren,” zegt Ploegmakers. "Denk aan het stimuleren van bijzondere en lokale winkels via keurmerken en het actief onder de aandacht brengen van dit aanbod.”

Daarnaast experimenteert Amsterdam met meer ingrijpende maatregelen, zoals het strategisch aankopen van vastgoed. Daarmee kan de gemeente indirect sturen op de invulling van winkelpanden.

Toch blijft de handelingsruimte beperkt. Europese regelgeving, en dan met name de Dienstenrichtlijn, maakt het moeilijk om expliciet te sturen op branche of winkeltype. Je mag geen brancheringsbeleid voeren en daarmee kiezen voor bepaalde bedrijven om wel of niet toe te laten. Regelgeving voor een gebied opstellen blijkt lastig, zo is de ervaring. "Je loopt als overheid vaak achter de feiten aan,” stelt Ploegmakers. "Tegen de tijd dat je merkt dat een gebied eenzijdig wordt, is het proces vaak al ver gevorderd.”

Maastricht: het belang van regionale identiteit

Waar Amsterdam worstelt met overtoerisme, laat Maastricht zien hoe belangrijk het is om een eigen profiel te behouden. De stad heeft een ander type bezoeker en een ander retailaanbod, met meer nadruk op kwaliteit, beleving en regionale binding. "Je wilt dat verschil tussen steden blijven zien,” benadrukt Ploegmakers. "Dat mensen naar Maastricht gaan voor een andere ervaring dan naar Amsterdam.”

Volgens haar speelt de regionale functie van steden hierbij een cruciale rol. Bewoners uit de regio moeten zich blijven herkennen in het aanbod en gemotiveerd blijven om de stad te bezoeken, niet alleen toeristen die van verder wegkomen. "Een stad moet ook aantrekkelijk blijven voor iemand die er elke twee maanden komt,” zegt ze. "Dat vraagt om diversiteit en onderscheid, ook in de retail.”

De sleutelrol van vastgoed

Een opvallende conclusie uit het onderzoek is dat de rol van vastgoedeigenaren in het debat vaak onderbelicht blijft. "Daar ligt een belangrijk deel van de sleutel,” stelt Stoer. "Zij bepalen uiteindelijk wie er kan huren en onder welke voorwaarden.” Dat hoeft niet altijd via dwingend beleid te gaan. In verschillende steden wordt gezocht naar manieren om die invloed beter te benutten. In Den Haag werken vastgoedeigenaren bijvoorbeeld samen om onderlinge afspraken te maken over de invulling van panden. Dit is een privaatrechtelijke vorm van sturing die wél mogelijk is, terwijl de Europese regels dat niet toestaan voor beleidsmakers. Internationaal zijn er ook voorbeelden die de rol van vastgoed bevestigen als sleutel in het vraagstuk. In Dubrovnik heeft de gemeente, mede door de UNESCO-status, een voorkeursrecht bij de aankoop van panden in de binnenstad ingesteld. Daarmee kan de stad actief sturen op functies en zelfs bewoners terughalen. Hoewel zulke maatregelen niet overal toepasbaar zijn, laten ze zien dat er meer instrumenten zijn dan vaak wordt gedacht.

Samenwerking en lange adem

Wat in vrijwel alle onderzochte steden terugkomt, is het belang van samenwerking. Het vraagstuk raakt meerdere domeinen: economie, toerisme, stedelijke ontwikkeling en leefbaarheid. "Binnen gemeenten moeten verschillende afdelingen samenwerken, maar ook met ondernemers en vastgoedeigenaren,” zegt Ploegmakers. "Alleen zo kun je tot effectieve oplossingen komen.”

Tot slot benadrukken de onderzoekers dat het vraagstuk nadrukkelijk een Europese dimensie heeft. Steden kunnen veel van elkaar leren, maar lopen ook tegen dezelfde beperkingen aan.

Binnen netwerken als Eurocities en de European Alliance on Balanced Urban Tourism wordt inmiddels gewerkt aan kennisuitwisseling en gezamenlijke agendering in Brussel.

"De vraag is of het huidige Europese kader nog voldoende ruimte biedt,” zegt Stoer. "Als steden hun binnensteden vitaal en divers willen houden, is het belangrijk om daar ook op Europees niveau over na te denken.” De kernboodschap van het Sweco-onderzoek is helder: monocultuur in retail is een breed en complex fenomeen, waarin toerisme een belangrijke, maar niet allesbepalende rol speelt. Voor toeristische professionals ligt hier een belangrijke opgave. Juist de authenticiteit en diversiteit van steden vormen een essentiële pijler van hun aantrekkingskracht. Of, zoals Ploegmakers het samenvat: "Als steden hun eigen karakter verliezen, verliezen ze uiteindelijk ook hun waarde, zowel voor bewoners als voor bezoekers.”

Maastricht heeft een duidelijk eigen profiel.

Maastricht heeft een duidelijk eigen profiel.

Cover R&T nr. 03 • Jaar 2026
Onderwerpen BeleidToerisme Artikel

Artikelen