Boerenlandpaden: kansen en dilemma's voor terreinbeheerders, gemeenten, provincies en agrariërs
Op 18 mei 2026 organiseerde Wandelnet een webinar over boerenlandpaden, met als centrale vraag: hoe kunnen we wandelpaden over agrarisch gebied behouden, versterken en uitbreiden? De sessie bracht verschillende perspectieven samen: Wandelnet als belangenbehartiger, de provincie Utrecht als beleidsmaker en financier, en Brabants Landschap als uitvoeringsorganisatie. Wat volgde was een rijk gesprek over de waarde van boerenlandpaden, de dilemma's waar boeren en terreinbeheerders tegenaan lopen, en de kansen die er liggen voor de toekomst.
Inhoud van dit artikel
Waarom boerenlandpaden ertoe doen
Frank Hart, coördinator Belangenbehartiging bij Wandelnet, opende de webinar met een hartstochtelijk pleidooi voor het belang van boerenlandpaden. Hij beschreef ze als "onmisbaar in het beleven van het land van Nederland" en benadrukte dat ze wandelaars een unieke ervaring bieden: "Het geeft je eigenlijk de mogelijkheid om dwars door weilanden, akkers en langs sloten te lopen. En een rondje eigenlijk ook helemaal mooi en aantrekkelijk te krijgen."
Voor wandelaars zijn boerenlandpaden meer dan een route van A naar B. Ze maken het mogelijk om vanaf de voordeur een aantrekkelijke wandeling te maken, zonder direct langs drukke wegen of over fietspaden te hoeven lopen. In een tijd waarin de vraag naar wandelen sterk is toegenomen—zeker sinds de coronapandemie—wordt die behoefte alleen maar groter. Hart stelde: "We zien echt een toegenomen vraag naar wandelen vanaf de voordeur. Hoe fijn is het dat je dan ook vervolgens als je buiten de bebouwde kom komt, ook toegang hebt tot dat landelijk gebied wat zo dichtbij jou is."
Maar het belang reikt verder dan recreatie alleen. Hart wees op de verbindende functie van boerenlandpaden tussen boer en burger: "Mensen die onderdeel zijn van het landschap tijdelijk ook over het erf van een boer lopen, voelen denk ik ook veel meer het belang van en wat mensen doen in het landschap." In een tijd waarin de afstand tussen stad en platteland groter lijkt te worden, kunnen deze paden bijdragen aan wederzijds begrip.
Wat boeren motiveert—en waar ze tegenaan lopen
Uit onderzoek van Wandelnet in 2021 en de actualisatie in 2026 blijkt dat de motivatie van boeren om mee te doen aan boerenlandpadregelingen opvallend maatschappelijk is. Frank Hart vatte de bevindingen samen: "Het grootste gedeelte zegt: ik vind het gewoon belangrijk dat mensen kunnen wandelen. Ze zien de waarde van wandelen aan zich."
Daarnaast spelen praktische overwegingen een rol:
- Combinatie met andere recreatieve functies: Boeren met een camping, winkeltje of andere nevenactiviteit zien wandelpaden als een manier om hun bedrijf aantrekkelijker te maken.
- Imagoverbetering: Vooral grotere bedrijven hopen dat toegankelijkheid leidt tot meer begrip voor de agrarische sector.
- Vergroening van het bedrijf: Een groeiende groep boeren combineert wandelpaden met natuurlijke akkerranden, hagen of bloemenstroken.
Valerie Jansen van Brabants Landschap bevestigde dit beeld vanuit de Brabantse praktijk: "De motivatie is heel verschillend. Heel veel projecten die tot stand komen, komen echt uit de streek, waar de boer ook iets wil bijdragen aan zijn eigen regiodorp of leefomgeving."
Knelpunten voor boeren
Toch is deelname niet vanzelfsprekend. Boeren lopen tegen verschillende problemen aan:
- Overlast door wandelaars en honden
Dit werd door meerdere sprekers genoemd als een reële zorg. Honden die losgelaten worden in weilanden, wandelaars die van het pad afwijken, of simpelweg de druk van vreemden op het eigen erf. Jansen erkende: "Het brengt soms ook honden met zich mee en ik denk dat je daar heel transparant in moet zijn. Dat dat soms overlast kan zorgen." - Aansprakelijkheidszorgen
Frank Hart wees erop dat "op het moment dat je vreemden toelaat op je land, er natuurlijk zorgen over aansprakelijkheid ontstaan." Hoewel er regelingen bestaan om dit te ondervangen, blijft het voor veel boeren een drempel. - Onduidelijkheid over vergoedingen en voorwaarden
De versnippering van regelingen—met verschillende tarieven, contractduren en voorwaarden per provincie, gemeente of zelfs per organisatie—maakt het voor boeren lastig om te weten waar ze aan toe zijn. Patricia Plaizier, beleidsmedewerker bij de provincie Utrecht, benoemde dit probleem expliciet: "Die verschillende openstellingstarieven, dat kan leiden tot gevoelens van ongelijkheid en dat kan ook invloed hebben op het draagvlak." - Beheer en onderhoud
Niet elke boer wil of kan het onderhoud van een wandelpad zelf uitvoeren. Jansen noemde dit als een veelvoorkomende reden om af te zien van deelname: "Er zijn best veel agrariërs die best wel een wandelpad willen, maar wil het onderhoud niet zelf uitvoeren." - Kortlopende contracten en onzekerheid over financiering
Frank Hart waarschuwde voor de gevolgen van korte contractperiodes: "We zien ook dat er meerdere regelingen eigenlijk aan het aflopen zijn of heel kortdurend zijn. Zodat steeds weer de vraag is in hoeverre, als er al regelingen zijn, zijn er voldoende financiën beschikbaar."
De wensen van routebureaus en terreinbeheerders
Jeroen van Noort, manager van het Routebureau Utrecht, schetste de uitdagingen vanuit het perspectief van degenen die wandelnetwerken moeten ontwerpen en onderhouden. Het Utrechtse wandelroutenetwerk telt ongeveer 3.000 kilometer, maar vooral in het westelijke deel—het Groene Hart—zijn er "grote gaten" doordat tracés wegvallen.
Van Noort formuleerde helder wat routebeheerders nodig hebben:
- Voldoende paden om een samenhangend netwerk te kunnen maken: "Zonder paden geen routes. Voor een routenetwerk hebben wij nou eenmaal voldoende paden nodig om die puzzel te kunnen maken."
- Borging voor de lange termijn: "Als wij een wandelroutenetwerk aanleggen, willen we ook gewoon dat dat netwerk geborgen is. We gaan voor wandelroutenetwerken altijd uit voor meer dan tien jaar."
- Uniformering van afspraken: "We zien discussies over verschillende tarieven, met name binnen de provincie of grensoverschrijdend, waar de buurman tegen compleet andere voorwaarden een pad openstelt."
- Structurele financiering en centraal relatiebeheer: "Het is niet alleen maar eenmalig, hier is het geld. Het heeft constant dat vertrouwen nodig, dat gesprek."
Patricia Plaizier vulde aan dat de versnippering in de provincie Utrecht concreet voelbaar is: "De agrarische paden zijn op drie verschillende manieren geregeld: Landschap Erfgoed Utrecht coördineert de klompenpaden, het recreatieschap Stichtse Groenlanden is verantwoordelijk voor boerenlandpaden, en er zijn gemeenten die zelf contracten hebben met agrariërs." Het gevolg is dat er geen centraal aanspreekpunt is, wat het vertrouwen ondermijnt.
De waarde van één vast aanspreekpunt
Plaizier benadrukte hoe belangrijk dit is voor boeren: "Voor agrariërs is een vast aanspreekpunt gewoon heel erg belangrijk. Dat er duidelijke afspraken zijn. Als er één contactpersoon is, kan dat gewoon het vertrouwen vergroten en zorgen voor meer betrokkenheid. Of bijvoorbeeld als een agrariër tegen problemen aanloopt, als ze weten bij wie kunnen we terecht, dan kan het ook sneller worden opgelost."
Het Brabantse model: hoe ontzorging werkt
Brabants Landschap presenteerde een aanpak die op meerdere punten aansluit bij de wensen die elders werden geformuleerd. De Stimuleringsregeling Landschap (STILA 2.0) biedt subsidie voor zowel de aanleg als het beheer van wandelpaden, inclusief landschapselementen en recreatieve voorzieningen zoals overstapjes, bruggen en informatieborden.
Wat de Brabantse aanpak onderscheidt, is de rol van de veldcoördinator—iemand die in het gebied woont, de boeren kent, en de volledige aanvraagprocedure begeleidt. Valerie Jansen legde uit: "De veldcoördinator wordt volledig uit de regeling betaald. Eigenlijk wordt een aanvraag volledig ontzorgd. De boer hoeft eigenlijk alleen maar zijn hand op te steken."
Ingrid van Bakhoven, beleidsmedewerker bij de provincie Noord-Brabant, vulde aan dat de veldcoördinator vooraf al bekijkt of een perceel in aanmerking komt: "Die woont in het gebied, is bekend met het gebied, kent de mensen, bestaande wandelpaden, en de mogelijkheden."
Kenmerken van de Brabantse regeling
- Contractduur van zes jaar, met het streven naar verlenging
- Vergoedingen van €1,90 tot €2,92 per meter per jaar, afhankelijk van landbouwkundig gebruik
- Subsidie voor voorzieningen: paaltjes, overstapjes, zitbanken, bruggen, informatieborden
- Combinatie met landschapselementen: bomenrijen, knotbomen, bloemenranden, natuurvriendelijke oevers
- Laagdrempelige voorwaarden: het pad moet in het landelijk gebied liggen, aansluiten op bestaande routestructuren, en 364 dagen per jaar geopend zijn
Het resultaat tot nu toe: 49,1 kilometer aan wandelpaden onder de regeling, verdeeld over 91 contracten.
Omgaan met overlast: transparantie en informeren
Een terugkerend thema in de discussie was hoe om te gaan met overlast—vooral door loslopende honden. De Brabantse aanpak richt zich sterk op preventie en bewustwording. Jansen: "We proberen aan de voorkant goed een realistisch beeld te schetsen. En niet alles kan voorkomen worden."
Ingrid van Bakhoven wees op het belang van informeren: "Iemand loopt met zijn hond over een wandelpad en denkt: mooi leeg veld, ik heb goed overzicht. Maar die weten niet wat de risico's zijn van die hond die door dat veld gooit en loopt. Als je zorgt voor een stukje bewustwording, creëer je toch een heel ander soort manier waarop mensen rondlopen."
Praktische maatregelen die worden ingezet:
- Plaatsen van afrastering om te voorkomen dat honden het veld op rennen
- Informatieborden met uitleg over waarom bepaald gedrag ongewenst is
- Betrekken van gemeenten bij het informeren van wandelaars
Kansen: naar een landelijke aanpak
Ondanks de knelpunten zien de sprekers ook belangrijke kansen. Frank Hart wees op de mogelijkheden die de nieuwe Nota Ruimte en het beleid voor het landelijk gebied bieden: "Wij pleiten er heel erg voor om met name het nationale belang van wandelen op het boerenland nadrukkelijk mee te nemen in de ruimtelijke perspectieven voor de toekomst."
Concrete kansen die werden benoemd:
- Co-financiering vanuit het Rijk: om provinciale en gemeentelijke regelingen aan te vullen en te uniformeren
- Koppeling met Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb): in Friesland en de Achterhoek wordt al verkend hoe wandelpaden gecombineerd kunnen worden met de blauw-groene dooradering
- Samenwerking met agrarische collectieven: Hart signaleerde dat er "echt wel oor naar is om dat ook echt meer daarin te betrekken"
- Rol van waterschappen: een deelnemer wees erop dat schouwpaden langs watergangen vaak onderdeel zijn van wandelroutes, en dat waterschappen de afgelopen twintig jaar "een enorme stap hebben gemaakt" in recreatief medegebruik
Uitdagingen en bedreigingen
De sprekers waren ook eerlijk over de bedreigingen voor boerenlandpaden. Frank Hart noemde de versnippering van regelingen als een fundamenteel probleem: "Die versnippering maakt ook dat het realiseren en standhouden van samenhangende doorlopende wandelnetwerken uitermate complex wordt."
De belangrijkste bedreigingen samengevat:
- Minder provinciale regelingen dan in 2021: niet alle provincies hebben nog een actieve boerenlandpadregeling
- Kortlopende of aflopende financiering: waardoor continuïteit onzeker is
- Precedentwerking bij verschillende tarieven: als één provincie de tarieven verhoogt, heeft dat gevolgen voor buurprovincies
- Geen borging van totale routes: contracten worden per perceel afgesloten, waardoor één afhakende boer een gat in het netwerk veroorzaakt
- Onduidelijkheid over voorzieningen: wanneer niet helder is wie verantwoordelijk is voor bruggen en overstapjes, gaan die achteruit of verdwijnen
Patricia Plaizier vatte het dilemma kernachtig samen: "Mocht er een agrariër besluiten om niet bij mee te willen doen, dan heb je dus meteen een gat in je route-tracé. Daardoor raakt het netwerk versnipperd en verliest het ook aan kwaliteit en continuïteit."
Oplossingsrichtingen
Uit de webinar kwamen verschillende oplossingsrichtingen naar voren, die samen een agenda vormen voor de toekomst van boerenlandpaden:
- Centrale coördinatie en uniform relatiebeheer
Eén aanspreekpunt voor boeren, met duidelijke afspraken en snelle hulp bij problemen. De Brabantse veldcoördinator werd als goed voorbeeld genoemd.
- Uniformering van tarieven en voorwaarden
Om ongelijkheid tussen regio's te voorkomen en precedentwerking te beperken. Liefst op landelijk niveau, of minimaal provinciegrensoverschrijdend afgestemd.
- Langjarige financiering
Contracten van minimaal zes jaar, met perspectief op verlenging. Structurele budgetten in plaats van incidentele subsidiepotjes.
- Volledige ontzorging van deelnemers
Begeleiding bij aanvraag, beheer én administratie. De veldcoördinator of een vergelijkbare functie kan dit faciliteren.
- Collectieve contracten voor aaneengesloten percelen
Frank Hart verwees naar onderzoek waaruit blijkt dat "het het mooiste is als meerdere agrariërs gezamenlijk een contract afsluiten voor meerdere aaneengesloten percelen." Dit vergroot de continuïteit en verlaagt de kans dat een individuele boer stopt.
- Duidelijke afspraken over voorzieningen
Wie is verantwoordelijk voor aanleg en onderhoud van bruggen, overstapjes en bewegwijzering? Dit moet vooraf geregeld zijn.
- Transparante communicatie over overlast
Boeren realistisch informeren over wat ze kunnen verwachten, en wandelaars bewust maken van de gevolgen van hun gedrag.
- Koppeling met gebiedsprocessen en vergroeningsopgaven
Wandelpaden meenemen in plannen voor blauw-groene dooradering, klimaatadaptatie en natuurinclusieve landbouw.
- Betrokkenheid van gemeenten
Gemeenten staan dichter bij de landeigenaren en kunnen deelname stimuleren, drempels wegnemen en helpen bij informatievoorziening.
- Rijksbetrokkenheid en co-financiering
Om het nationale belang van boerenlandpaden te onderstrepen en de financiële basis te verbreden.
Conclusie
De webinar maakte duidelijk dat boerenlandpaden van grote waarde zijn—voor wandelaars die het landschap willen beleven, voor boeren die maatschappelijke betrokkenheid tonen, en voor de samenleving die baat heeft bij verbinding tussen stad en platteland. Tegelijkertijd staan deze paden onder druk door versnippering, versobering en onzekerheid.
De oplossing ligt niet in één maatregel, maar in een samenspel van centrale coördinatie, uniforme voorwaarden, langjarige financiering en volledige ontzorging van deelnemers. Het Brabantse model laat zien dat het kan. Jeroen van Noort vatte de essentie samen in zijn oproep aan het einde: "Zonder paden geen routes."
Of, zoals Frank Hart het verwoordde: "Behouden wat we al hebben is misschien nog wel een veel grotere opgave dan nieuwe paden realiseren."