De geschiedenis van ons eten: het belang van het verhaal voor onze toekomst

Anke Arts, NHL Stenden University of Applied Sciences

Introductie

Zowel in het woord storytelling als history zit het woord story. In de oudheid werden verhalen verteld en op die manier werden geschiedenis en verhalen overgeleverd van generatie op generatie. Storytelling is van alle tijden. Het is een vorm van communicatie die juist niet beperkt tot de kern van een verhaal, maar de kern wordt aangekleed, zodat niet alleen de essentiële informatie wordt overgebracht. Het gaat er juist om met verhalen (meer) betrokkenheid en waardering te creëren (Corsius, 2017). De plek van eten in deze geschiedenisverhalen is echter niet altijd prominent. Volgens Moon en Stanton (2014) is het belangrijk te zien dat eten, hoewel vaak onderdeel van een groter verhaal, verbonden is met cultuur, cultureel erfgoed, ecologie, relaties en verandering. Dit artikel gaat in op het belang van een goede positie en begrip van eten in de geschiedenisverhalen; onze toekomst hangt hier namelijk van af (Saladino, 2021). De urgentie om ons eten en de herkomst daarvan te begrijpen, wordt alleen maar groter. Hoe kan het verhaal van eten (beter) worden verteld tijdens vrijetijdsbesteding, zoals een dagje uit, of een toeristisch bezoek aan een plaats of in de eigen (woon)omgeving, in het licht van de huidige wereldwijde ontwikkelingen? Wat is ervoor nodig om beter voorbereid te zijn op de mogelijke toekomstscenario’s van ons eten en welke rol speelt food tourism hierin?

Het verhaal van de destinatie

Een verhaal is een weergave van gebeurtenissen die met elkaar in verband worden gebracht. Verhalen hebben meestal een aantal vaste kenmerken, zoals dat het op zichzelf staat met een begin, midden en einde; het heeft narratieve elementen; het is authentiek en persoonlijk. Tot slot gaat het erom emotie op te roepen (Tesselaar & Scheringa, 2008). Bezoekers aan een (nieuwe) omgeving, van dagtoeristen in hun eigen omgeving, tot toeristen aan de andere kant van de wereld, zijn op zoek naar verhalen. Verhalen over de omgeving, de geschiedenis en cultuur, verhalen over en door mensen verteld. Dat maakt dat een bezoeker de cultuur van de omgeving leert kennen en het geeft ook iets om thuis weer door te vertellen. Immers, verhalen die iets teweegbrengen bij de luisteraar, worden vaak doorverteld (Tesselaar & Scheringa, 2008). Hoewel storytelling van oorsprong meer hoorde bij kunst en cultuur, is het tegenwoordig een belangrijk onderdeel binnen leisure & tourism (Calvi & Hover, 2021). Echter, in de promotie van een destinatie heeft het verhaal van food tourism nog een achterstand in te halen (Fusté Forné, 2020 in Latham, 2021). Food tourism is relatief nieuw, sinds de jaren negentig en verhalen vertellen over eten en inzicht in de historie ervan op lokaal niveau heeft nog meer recentelijk pas interesse gekregen van zowel onderzoekers als van de leisure/tourismbranche en DMO’s. Begrijpelijke informatie die eenvoudig toegankelijk en betrouwbaar is, vormen belangrijke elementen om van een food destinatie ten volle te kunnen genieten.Een goede food experience voegt daarbij dus iets toe aan de overall vakantie experience (Hall & Gossling, 2016). Verhalen daarbij moeten goed worden verteld, met de juiste onderbouwing, om de genoemde achterstand te kunnen gaan dichten (Latham, 2021). Dat kan bijvoorbeeld door gebruik te maken van (professionele) vertellers, live of in een digitale omgeving. Moon & Stanton (2014) geven aan dat geschiedenisverhalen over eten meer zijn dan enkel een opstapje naar de ‘echte’ geschiedenis.

Overleven door innovatie

Mensen hebben, zo lang als de geschiedenis kan laten zien, altijd geëxperimenteerd en geïnnoveerd met voedselproducten en bereidingsmethoden. Voorbeelden zijn laagjes hout en stenen afwisselen om een zo optimaal mogelijk gebruik te kunnen maken van vuur voor de bereiding van eten, maar ook het bewaren van eten zoals drogen, zouten en pekelen (Gibney, 2021). Voedseltechnologieën hebben geholpen om producten beter te laten smaken en een betere voedingswaarde te verkrijgen én ze hebben eraan bijgedragen dat hele economieën en bevolkingsgroepen konden doorontwikkelen (Pilcher, 2017). Huidige ontwikkelingen zoals de oorlog in Oekraïne, opwarming van de aarde en Covid-19 zorgen voor een versnelling in de urgentie van mensen om zich aan te passen aan de veranderende omgeving, met nieuwe en dus andere eet- en productiemethodes. Dit laat het belang zien van eten in het leven van de mens. Het lijkt zo logisch, zonder eten geen leven, maar in de Westerse wereld leek het langere tijd van minder groot belang, omdat er ruimschoots eten voorradig was. De aandacht komt nu terug, nu creativiteit opnieuw wordt gevraagd om de huidige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden. Dat vraagt terugkijken en vooruitkijken. Er is daarbij een belangrijke rol weggelegd voor de vertellers van de verhalen van - in dit geval - een food destinatie. Vaak is het nu nog te afhankelijk van de passie, gedrevenheid en financiële middelen van zowel individuen als destinaties om dit verhaal meer voor het voetlicht te brengen bij de bezoekers en bewoners. Utrecht maakt hierin een heldere keuze met een duidelijk verhaal over eten en gezondheid van verleden, heden en toekomst.

Storytelling in het Centraal Museum Utrecht

Van juni tot september 2022 is er in het Centraal Museum in Utrecht een tentoonstelling genaamd ‘de gezonde stad’. In het kader van de viering van 900 jaar Utrecht als stad wordt er nagedacht over het leefbaar houden van de stad en de gezondheid van de inwoners. De vraag hierbij is hoe een stad als Utrecht, samen met haar inwoners, in de toekomst gezond kan blijven. De invalshoek van de tentoonstelling is een gezond stedelijk leven door de eeuwen heen. Het verhaal wordt verteld aan de hand van een tijdlijn, welke gekoppeld is aan de gemiddelde lengte van de mensen per periode in de geschiedenis. Wat veel mensen niet weten is dat de mensen rond het jaar 1000 bijna net zo lang waren als aan het begin van de 20e eeuw, omdat zowel de omgeving alsook het eten in die tijd heel gezond waren. De tentoonstelling laat een verscheidenheid aan schilderijen en tekeningen zien, een dorpsgezicht met groentemarkt, de jaarlijkse voedseluitdeling, de pannenkoekenbakster, die een verhaal vertellen over gezondheid en eten. Er zijn werken van onder andere Vincent van Gogh, Jan Steen en Rembrandt. De tentoonstelling wordt ondersteund door een media guide, die met een QR-code eenvoudig via ieders mobiel te beluisteren is, in het Nederlands of in het Engels. Hierin vertellen Utrechters hun verhaal, zoals een tuinder, een Chinese (groente)kok of een medewerker van de voedselbank. Hoewel dit geen professionals zijn met betrekking tot de geschiedenis van zorg en eten, zit de geloofwaardigheid erin dat ze ervaringsdeskundigen zijn en lokale bewoners. Het einde van de tentoonstelling is het heden, met al haar uitdagingen van nu, waarin vooruitgekeken wordt naar de mogelijke scenario’s voor de doorontwikkeling van ons toekomstige eten en onze gezondheid. Het symbolische dubbeltje op zijn kant, zet aan tot discussie en nadenken hierover. In deze tentoonstelling heeft eten, gekoppeld aan gezondheid, een prominente plek in het geschiedenisverhaal. Om de toekomst te begrijpen en te kunnen doorvertellen, is kennis nodig van de geschiedenis. Het Centraal Museum zet dit sterk neer en draagt daarmee bij aan het dichten van de kenniskloof over het eten in relatie tot de gezondheid van verleden, heden en toekomst.

Foodhistory in future food tourism

De geschiedenis en de toekomst van ons eten zien, horen, voelen, proeven; gastronomie bestaat uit meerdere emoties en gevoelens. Begrijpen hoe mensen food tourism ervaren is dus belangrijk. Hjalager (2002, in Hall & Gossling, 2016) geeft aan dat er vier niveaus zijn waarop bezoekers food tourism ervaren, te weten het genieten van eten, de ervaring, het (kunnen) begrijpen en hoe de kennis en het verhaal wordt (door)verteld. Deze zijn nodig voor een breder cultureel begrip van de destinatie. Al deze ontwikkelingen en verhalen hiervan uit de geschiedenis zijn van belang voor onze nabije en verre toekomst. Niet alleen in het verre verleden, maar ook dichterbij. Wat aten oma en opa en hoe kunnen we eten uit die tijd in een moderner jasje stoppen om nieuwe technieken te ontwikkelen, oude en nieuwe producten te (her)ontdekken, zodat zowel de geschiedenis bewaard blijft als specifieke of unieke voedselproducten. Het is belangrijk meer te weten van de herkomst en geschiedenis van het eten op ons bord, want daardoor ontstaat er ook meer waardering voor en is het niet alleen een functioneel ingrediënt van een recept of gerecht (Gibney, 2021). Er vindt steeds meer onderzoek plaats naar dit belangrijke onderdeel van de geschiedenis van eten en voedselproducten en het behoud daarvan. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de reeks recent verschenen boeken en artikelen, waarvan er enkele in deze bronnenlijst staan. Het is een goede ontwikkeling te zien dat de toekomst van eten in een historisch en cultureel perspectief wordt geplaatst, waarmee het ook een volwaardiger onderdeel wordt van destinatiemanagement en voor de bezoeker nog meer een waardevolle toevoeging kan zijn aan een dagje uit of een vakantiereis.

Referenties

• Calvi, L., Hover, M. (2021) Storytelling for mythmaking in tourist destinations. Leisure Sciences, 43:6, 630-643.
• Corsius, Ph., De Jong, T., Markies, M. (2017). Storytelling voor professionals. Noordhoff uitgevers, Groningen/Houten.
• Gibney, M. (2021). Food through the ages: a popular history. The Liffey Press, Dublin.
• Hall, C.M., Gossling, S. Food Tourism and Regional Development. 2016, Routlegde.
• Latham, E. (2021). Food tourism in Oceania: telling the stories. Tourism, culture & communication, vol 21, pp221-234.
• Moon, M., Stanton, C. Local food, public history, and sustainability. The first course: A case for locating public history within "the food movement”. The public historian. 2014. Vol.36, No.3 pp.109-129.
• Pilcher, J.M. Food in world history. 2nd edition, Routlegde, 2017.
• Saladino, D. Eating to extinction: The world’s rarest foods and why we need to save them. Penguin, 2021.
• Tesselaar, S., Scheringa, A. Storytelling: Organisatieverhalen voor managers trainers en onderzoekers. Boom, 2008.