Niet verkopen maar doorgeven: Rentmeesterschap als kompas voor de toekomst van de vrijetijdseconomie

Begrippen als rentmeesterschap en steward-owned businessmodellen horen we de laatste tijd steeds meer in het publieke debat. Maar wat zijn rentmeesterschap en steward-owned nu eigenlijk? Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide begrippen en wat kunnen ze betekenen voor ondernemers in recreatie en toerisme en voor de ontwikkeling van de regio? Vragen die worden beantwoord in de verkenning naar rentmeesterschap en steward-owned businessmodellen in de vrijetijdseconomie die CELTH en Impuls Zeeland met kennispartners HZ en NHL Stenden hebben uitgevoerd. In deze verkenning is ingezoomd op de case Zeeland, maar de opgedane kennis is ook zeer relevant voor andere regio’s.

Nadenken over rentmeesterschap is voor de vrijetijdssector relevant en urgent nu een grote overdrachtsgolf van familiebedrijven aanstaande is. Als deze in groten getale worden verkocht aan strategische kopers en private equity, die primair sturen op rendement en herverkoop, kan dit ten koste gaan van leefbaarheid, landschap en regionale identiteit. Steward-ownership is een van de zuiverste modellen van rentmeesterschap om opvolging, eigendom en continuïteit langdurig te verankeren en zo de regionale binding te borgen.

Steward-owned is bij ondernemers nog vrij onbekend, slechts 5% is daarmee goed bekend. Toch is er een grote potentie, want 40% zou (misschien) wel gebruik willen maken van zo’n rechtsvorm. Dat lijkt logisch, want heel veel ondernemers vinden het behoud van de autonomie van hun bedrijf heel belangrijk (93%) en willen de winst zoveel mogelijk binnen het eigen bedrijf houden (79%). Een kleine meerderheid (55%) vindt tot slot het nastreven van maatschappelijke doelen (zeer) belangrijk.

Beleidsmatig staat rentmeesterschap nationaal in de schijnwerpers. Het wordt expliciet genoemd in het regeerakkoord: "Rentmeestervennootschap (ook bekend als steward-ownership) wordt in de wet opgenomen als rechtsvorm voor bedrijven om duurzaam en verantwoord ondernemerschap te stimuleren. Administratieve lasten en kosten voor bedrijven die duurzaam willen ondernemen worden verlaagd.”

Rentmeesterschap

Maar wat is rentmeesterschap precies en hoe verhoudt zich dat tot steward-owned? Rentmeesterschap is ‘het duurzaam beheer van goederen, vanuit een zorgzame betrokkenheid bij andere levende wezens, er rekening mee houdend dat mens en aarde wederzijds afhankelijk zijn van elkaar en dat mensen verantwoordelijk zijn voor hun daden’. Rentmeesterschap kan functioneren als een richtinggevend principe voor de verdere ontwikkeling van de vrijetijdseconomie. Niet als vast eindbeeld of normatief model, maar als een manier om zorg voor plek, gemeenschap en continuïteit expliciet te verbinden met ondernemerschap, ruimtegebruik en samenwerking.

De verkenning maakt daarmee duidelijk dat rentmeesterschap geen opgave is voor individuele ondernemers alleen, maar ook een ecosysteemvraagstuk. Kwetsbaarheden waarmee de vrijetijdssector te maken heeft rond eigendom, zeggenschap, ruimtegebruik, arbeid en regionale waardecreatie vragen om samenhangende interventies, collectieve structuren en publieke randvoorwaarden die ondernemers in staat stellen om keuzes met een lange tijdshorizon te maken.

Rentmeesterschap is pas robuust als eigendomsborging, gebiedscollectiviteit en publieke voorwaarden aan elkaar zijn gekoppeld. Bij rentmeesterschap voor de vrijetijdssector gaat het om drie dimensies:

1. Zorg voor de plek – ecologisch en cultureel rentmeesterschap
2. Zorg voor de gemeenschap – sociaal rentmeesterschap
3. Zorg voor continuïteit – economisch rentmeesterschap

Steward-ownership

Waar veel vormen van rentmeesterschap relatief vrijblijvend zijn, wordt dit bij steward-ownership organisatorisch en juridisch afgedwongen. Bij een steward-owned onderneming zijn bestuur en zeggenschap sterk verbonden met de onderneming en haar missie. Niet de aandeelhouders, maar de mensen die sterk bij de onderneming (de stewards) zijn betrokken, hebben zeggenschap. De onderneming is missiegedreven en niet gericht op winstmaximalisatie. Er kan overigens wel winst worden uitgekeerd aan de kapitaalverschaffers. Dat kapitaal werkt vooral in functie van het doel van de onderneming. De onderneming en haar missie zijn juridisch en bestuurlijk verankerd, zodat die ook in de toekomst beschermd blijven. Kort gezegd maakt het model van steward-owned een helder onderscheid tussen beslissingsrechten (wie bestuurt) en economische rechten (wie profiteert).

Drie populaire vormen van steward-owned zijn:

• Golden share-model: De onderneming kent drie soorten aandelen:
  Stemgerechtigde, winstrechtloze aandelen (voor stewards)
  Winstgerechtigde, stemrechtloze aandelen (voor investeerders)
  Prioriteitsaandeel met vetorecht (golden share) ter bescherming van de missie.
• Stichting als enig aandeelhouder: De onderneming is eigendom van een stichting met een missiegericht doel. Dividend wordt herinvesteerd of gebruikt voor maatschappelijke doeleinden.
• Combinatievormen: Scheiding van winst- en stemrechten via twee verschillende stichtingen of entiteiten.

Mooie Nederlandse voorbeelden van steward-owned bedrijven zijn de Efteling, Camping Zeeburg, Albron, TBI, Remeha en Buurzorg. Eind 2024 waren in Nederland 150 bedrijven steward-owned. Internationaal zijn er aansprekende voorbeelden zoals Bosch, Carlsberg en Patagonia.

Wat steward-ownership lastig maakt, is dat er geen specifieke rechtsvorm voor bestaat. Maar dat betekent niet dat er geen mogelijkheden zijn. Dat kan lopen via een BV, STAK, stichting of golden share. Maar in de praktijk is het complex, maatwerk en vaak alleen weggelegd voor grotere ondernemingen.

Tips voor rentmeesterschap

De onderzoekers hebben heel wat (internationale) literatuur onder de loep genomen en met veel stakeholders gesproken. Daaruit komen deze lessen en tips:

• Er bestaat geen vast model voor rentmeesterschap. Organisaties kunnen het op hun eigen manier vormgeven, bijvoorbeeld via collectieve organisatievormen, afspraken over eigendom en herinvestering van waarde.
• Overheden en regionale samenwerkingen kunnen rentmeesterschap stimuleren door randvoorwaarden te creëren, bedrijven te verbinden en eigendom en zeggenschap anders te organiseren bij gebiedsontwikkeling.
• Steward-ownership is een manierom rentmeesterschap in te bedden en afdwingbaar te maken in bedrijven, en is een eigendomsmodelwaarbij het bedrijf bestaat om haar missie te dienen en niet om aandeelhouderswaarde te maximaliseren;
• Er is in toenemende mate aandacht voor steward-ownership, bijvoorbeeld in het regeerakkoord, waarbij het opgenomen is als rechtsvorm voor bedrijven om duurzaam en verantwoord ondernemerschap te stimuleren.
• Hoewel het concept van steward-ownership groeit, zijn er praktische barrières zoals complexe organisatiestructuren en schaalproblemen voor kleine organisaties. Samenwerking en collectiviteit kunnen helpen deze barrières te overwinnen;
• Steward-ownership is belangrijk om keuzes voor de lange termijn te kunnen maken.

         

         

Hoe nu verder?

De onderzoekers adviseren gelijktijdig verschillende ontwikkelpaden af te lopen en doen concrete voorstellen voor een rentmeesterlijk Zeeland, die natuurlijk ook voor andere regio’s bruikbaar zijn. Op de korte termijn kan met nieuwe vormen van ondernemerschap worden geëxperimenteerd en kunnen ervaringen worden gedeeld. De overheid kan hiervoor randvoorwaarden scheppen en faciliteren. De middellange termijn vraagt om afstemming en gezamenlijke keuzes tussen overheid en stakeholders in de regio. In deze fase kunnen afspraken worden gemaakt over multifunctioneel ruimtegebruik, het ontwikkelen van regionale programma’s gericht op brede waardecreatie, het organiseren van kennissessies over juridische, financiële en organisatorische randvoorwaarden voor continuïteit en lokale regie en over samenwerking met onderwijs rond arbeid en instroom van jongeren. Op de lange termijn gaat het om systeem- en governancevraagstukken, want zonder aanpassing daarvan blijft rentmeesterschap fragmentarisch.

Samenvattend

Deze Zeeuwse verkenning laat zien dat rentmeesterschap kan functioneren als een richtinggevend principe voor de verdere ontwikkeling van de vrijetijdseconomie. Niet als vast eindbeeld of normatief model, maar als een manier om zorg voor plek, gemeenschap en continuïteit expliciet te verbinden met ondernemerschap, ruimtegebruik en samenwerking.

De analyse maakt duidelijk dat rentmeesterschap geen opgave is voor individuele ondernemers alleen. De belangrijkste kwetsbaarheden rond eigendom en zeggenschap, ruimtegebruik, arbeid en regionale waardecreatie, zijn ecosysteemvraagstukken. Dat vraagt om samenhangende interventies, collectieve structuren en publieke randvoorwaarden die ondernemers in staat stellen om keuzes met een lange tijdshorizon te maken.

Een belangrijk inzicht uit deze verkenning is dat voortgang niet alleen ontstaat door nieuwe instrumenten, maar ook door leren en bijsturen. Rentmeesterschap vraagt om beleid dat experimenteerruimte biedt, ervaringen serieus neemt en bereid is om aannames te herijken. CELTH hoopt dat deze verkenning regio’s, ondernemers en overheden stimuleert en inspireert om samen, over sector- en regiogrenzen heen, het principe van rentmeesterschap verder te verkennen en te vertalen naar concrete pilots en praktijkprojecten, zodat het kan uitgroeien tot een leidend kompas voor een duurzame vrijetijdseconomie in Nederland. Daarvoor zal iemand de handschoen op moeten pakken. CELTH helpt daarbij graag.

Het Centre of Expertise Leisure, Tourism and Hospitality

CELTH) (www.celth.nl) is een kenniscentrum dat praktijkgericht onderzoek en innovatie uitvoert binnen de sectoren leisure, toerisme en hospitality. Het is een samenwerking tussen drie hogescholen: Breda University of Applied Sciences, NHL Stenden University of Applied Sciences en HZ University of Applied Sciences, die onderwijs, bedrijfsleven en overheid verbindt om kennis te ontwikkelen en toe te passen in de praktijk.