De binnenstad op de schop?
Is teloorgang binnenstad de schuld van Internet?
Komt die leegstand nu door het internet? Mijden we de winkels in de stad omdat alles nu zo gemakkelijk thuis besteld kan worden? Deels wel, want een boek of een dvd kiezen kun op je PC comfortabeler dan in een drukke boeken-en platenzaak met een beperkt assortiment. Het zelfde geldt voor het boeken van reizen. Logisch dus dat er in de retail en de diensteneconomie het een en ander verschuift. Maar dat kan niet de echte oorzaak zijn van de grote terugloop. Webwinkels hebben in Nederland immers een marktaandeel van nog geen 5%. Of is het toch de crisis die de fysieke winkels parten speelt? Ik denk het niet. De koopkracht is de laatste jaren weliswaar wat gedaald, maar niet zoveel dat de toenemende leegstand daarmee te verklaren is.
Het concept moet ‘om’
Ik denk dat het concept van de Nederlandse binnenstad niet meer klopt. Ze zijn markttechnisch vastgelopen. Vastgoedbeleggers, projectontwikkelaars en grote winkelketens zijn te dominant geworden. Voor hen was de formule van de historisch ingebedde "shopping mall” met aan de rand een gezellig horecaplein het gemakkelijkst en het meest profijtelijk. En er was ook succes: funshopping groeide in de afgelopen decennia uit tot de meeste geliefde en economisch belangrijkste vorm van vrijetijdsbesteding. Maar dat is het dan ook wel en dat voelt zo langzamerhand een beetje schraal aan. De belevingswaarde is veel te oppervlakkig gebleken.
Daarnaast is het ongebreidelde consumentisme op zijn retour, andere waarden worden belangrijker en juist daarop speelt de huidige binnenstad niet in. Het is allemaal eenheidsworst met artikelen die ook nog eens eenvoudig via internet kunnen worden besteld. Het struinen en ontdekken waar bijzondere winkels vanuit het mkb voor moeten zorgen, komt steeds meer in de verdrukking. Grote verhuurders zullen een deel van hun vierkante meters goedkoop aan bijzondere winkels moeten gaan verhuren anders verdrinkt de kip met de gouden eieren (de ketens). Die redden het ook niet, verschuiven de verkoop naar internet of verhuizen naar shopping malls aan de randen van de stad.
Maar, het gaat toch niet alleen om de fun, de monumenten en historische panden hebben toch ook betekenis? Ja en nee, natuurlijk draagt het historisch erfgoed bij aan de beleving, maar toch vooral als decoratie. Intrinsieke betekenis hebben deze voor de gemiddelde binnenstadbezoeker meestal niet. Het zou mij daarom niet verbazen als het bezoek aan de Nederlandse binnensteden ook na de crisis, achteruit blijft lopen.
Binnenstad terug naar oorspronkelijke ontmoetingsfuncties?
Maar wat dan? Gaan we naar spookcentra met leegstand en verpaupering? Ik denk niet dat dat hoeft te gebeuren, maar het beleid voor de binnenstad moet wel ‘om’. We moeten weer op zoek naar de ‘roots’ en de intrinsieke waarde van de binnenstad. En die ligt mijns inziens in de oorspronkelijke functie van ontmoetingsplek in de meest brede zin van het woord. In de tijd dat de gemiddelde binnenstad ontstond, was hier het centrum van handel (markten, beurzen), geloof en cultuur (kerken, theaters), educatie (scholen, universiteiten, bibliotheken), bestuur (raadzaal, rechtbank) en plezier (kermis, optochten). De binnenstad was een open plek, waar iedereen zich thuis kon voelen en waar gedeelde waarden werden gecultiveerd.
Die
ontmoetingsfunctie zou weer de basis kunnen worden van een nieuwe, levendige en
vitale binnenstad. Niet een plek waar je op zaterdag of zondag gaat shoppen en
op feestdagen massaal gaat feesten en drinken, maar een kleinschalige en
overzichtelijke plaats waar je in het dagelijks leven regelmatig terecht komt. Voor
economische, culturele, feestelijke en/of bestuurlijke activiteiten. Veel bedrijven,
overheden en culturele instellingen die een ontmoetingsfunctie hebben en naar
de periferie zijn vertrokken, moeten weer terug zodat de binnenstad niet alleen
op de functies horeca en retail hoeft te gedijen. Zo kunnen we bijvoorbeeld het
voetgangersdomein in de periferie van de binnenstad weer voor de auto
openstellen zodat een snelle boodschap weer rendabel (in
tijd) wordt. Of de balies burgerzaken van de gemeente weer terugbrengen in de
binnenstad.. Al die zaken, waar de ontmoeting tussen mensen spontaan is, op
natuurlijke wijze tot stand komt en waar die wezenlijk bijdraagt aan de
kwaliteit van leven, werken, leren en recreëren. In zo’n binnenstad is geen
plaats voor de grootschalige, anonieme productie- en consumptiecentra. Die
kunnen gemakkelijk hun plek vinden in de periferie, bij het stadion, de meubelboulevard,
het spoorstation, het bedrijfsterrein etc.
Om (vrij) met Herman Finkers te spreken: ‘voor het behoud van de binnenstad moeten we weer een beetje de culturele rijkdom van het verleden durven ontdekken’.
